User:B9 hummingbird hovering/Blog/Personal Weblog/Nonduality/Samkhya Darshanam

महर्षि कपिल प्रणीतं सांख्यदरनम ्                ्श सांख्य दर्शनम् प्रथमोऽध्यायः अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः १ न दृष्टात्तत्सिद्धिर्निवृ- त्तेरप्यनुवृत्तिदरनात् २ प्रात्यहिकक्षुत्प्रतीकारवत्तत्प्रतीकारचेष्टनात्पुरु- ्श षार्थत्वम् ३ सर्वासम्भवात्सम्भवेऽपि सत्त्वासम्भवाद्धेयः प्रमाणकु शलैः ४ उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः ५ अविशेषश्चोभयोः ६ न स्वभावतो बद्धस्य मोक्षसाधनोपदेशविधिः ७ स्वभावस्यानपायि- त्वादननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यम् ८ नाशक्योपदेशविधिरुपदिष्टेऽप्यनु- पदेशः ९ शुक्लपटवद्बीजवच्चेत् १० शक्त्युद्भवानुद्भवाभ्यां नाशक्यो- पदेशः ११ न कालयोगतो व्यापिनो नित्यस्य सर्वसम्बन्धात् १२ न देशयोगतोऽप्यस्मात् १३ नावस्थातो देहधर्मत्वात्तस्याः १४ असङ्गो- ऽयं पुरुष इति १५ न कर्मणान्यधर्मत्वादतिप्रसक्ते श्च १६ विचि- त्रभोगानुपपत्तिरन्यधर्मत्वे १७ प्रकृतिनिबन्धनाच्चेन्न तस्या अपि पार- तन्त्र्यम् १८ न नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य तद्योगस्तद्योगादृते १९ नाविद्यातोऽप्यवस्तुना बन्धायोगात् २० वस्तुत्वे सिद्धान्तहानिः २१ विजातीयद्वैतापत्तिश्च २२ विरुद्धोभयरूपा चेत् २३ न तादृक्पदार्थाप्रतीतेः २४ न वयं षट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत् २५ अनयितत्वेऽपि नायौक्तिकस्य सं ग्रहोऽन्यथा बालोन्मत्तादिसमत्वम् २६ नानादिविष- योपरागनिमित्तकोऽप्यस्य २७ न बाह्याभ्यन्तरयोरुपरज्योपरञ्जकभा- वोऽपि देशव्यवधानाच्छ्रुघ्नस्थपाटलिपुत्रस्थयोरिव २८ द्वयोरेकदेश- लब्धोपरागान्न व्यवस्था २९ अदृष्टवशाच्चेत् ३० न द्वयोरेककालायोगा- दु पकार्योपकारकभावः ३१ पुत्रकर्मवदिति चेत् ३२ नास्ति हि तत्र स्थिर एकात्मा यो गर्भाधानादिना सं स्क्रियेत ३३ स्थिरकार्यासिद्धेः क्षणिकत्वम् ३४ न प्रत्यभिज्ञाबाधात् ३५ श्रुतिन्यायविरोधाच्च ३६ दृष्टान्तासिद्धेश्च ३७ युगपज्जायमानयोर्न कार्यकारणभावः ३८ पूर्वापाय उत्तरायोगात् ३९ तद्भावे तदयोगादु भयव्यभिचारादपि न ४० पूर्वभावमात्रे न नियमः ४१ न विज्ञानमात्रं बाह्यप्रतीतेः ४२ तदभावे तदभावाच्छू न्यं तर्हि ४३ शून्यं तत्त्वं भावो विनश्यति वस्तुधर्मत्वाद्विनाशस्य ४४ अपवादमात्रमबुद्धानाम् ४५ उभयपक्षसमानक्षमत्वादयमपि ४६                                   दर्शनम् अपुरुषार्थत्वमुभयथा ४७ न गतिविशेषात् ४८ निष्क्रियस्य तदस- म्भवात् ४९ मूर्त्तत्वाद्घटादिवत्समानधर्मापत्तावपसिद्धान्तः ५० गति- श्रुतिरप्युपाधियोगादाकाशवत् ५१ न कर्मणाप्यतद्धर्मत्वात् ५२ अतिप्रसक्तिरन्यधर्मत्वे ५३ निर्गुणादिश्रुतिविरोधश्चेति ५४ तद्योगो- ऽप्यविवेकान्न समानत्वम् ५५ विपर्ययाद्बन्धः ५६-१ नियतकारणात् तदु च्छित्तिर्ध्वान्तवत् ५६-२ प्रधानाविवेकादन्याविवेकस्य तद्धाने हा- नम् ५७ वाङ्मात्रं न तु तत्त्वं चित्तस्थितेः ५८ युक्तितोऽपि न बाध्य- ते दिङ्मू ढवदपरोक्षादृते ५९ अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधो धूमादिभिरिव वह्नेः ६० सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः प्रकृतेर्महान्महतोऽहं कारोऽहंकारात्पञ्च तन्मात्राण्युभयमिन्द्रियं तन्मात्रेभ्यः स्थूलभूतानि पुरुष इति पञ्चविं शतिर्गणः ६१ स्थूलात्पञ्चतन्मात्रस्य ६२ बाह्याभ्यन्तराभ्यां ृ तैश्चाहंकारस्य ६३ तेनान्तःकरणस्य ६४ ततः प्रकतेः ६५ सं हतपरार्थ- त्वात्पुरुषस्य ६६ मूल े मूलाभावादमूलं मूलम् ६७ पारम्पर्येऽप्येकत्र परिनिष्ठेति सं ज्ञामात्रम् ६८ समानः प्रकृतेर्द्वयोः ६९ अधिकारित्रैविध्यान्न नियमः ७० महदाख्यमाद्यं कार् यं तन्मनः ७१ चरमोऽहंकारः ७२ तत्कार्यत्वमुत्तरेषाम् ७३ आद्यहेतुता तद्द्वारा पारम्पर्येऽप्यणुवत ् ७४ पूर्वभावित्वे द्वयोरेकतरस्य हानेऽन्यतरयोगः ७५ परिच्छिन्नं न सर्वो- पादानम् ७६ तदु त्पत्तिश्रुतेश्च ७७ नावस्तुनो वस्तुसिद्धिः ७८ अबाधाददु ष्टकारणजन्यत्वाच्च नावस्तुत्वम् ७९ भावे तद्योगेन तत्सि- द्धिरभावे तदभावात्कुतस्तरां तत्सिद्धिः ८० न कर्मण उपादानायोगात् ८१ नानुश्रविकादपि तत्सिद्धिः साध्यत्वेनावृत्तियोगादपुरुषार्थत्वम् ८२ तत्र प्राप्तविवेकस्यानावृत्तिश्रुतिः ८३ दु ःखाद्दुःखं जलाभिषेक- वन्न जाड्यविमोकः ८४ काम्येऽकाम्येऽपि साध्यत्वाविशेषात् ८५ निजमुक्तस्य बन्धध्वंसमात्रं परं न समानत्वम् ८६ द्वयोरेकतरस्य वाप्यसं निकृष्टार्थपरिच्छित्तिः प्रमा तत्साधकतमं यत्तत् ८७ त्रिवि- धं प्रमाणं तत्सिद्धौ सर्वसिद्धेर्नाधिक्यसिद्धिः ८८ यत्सम्बद्धं सत्त- दाकारोल्लेखि विज्ञानं तत्प्रत्यक्षम् ८९ योगिनामबाह्यप्रत्यक्षत्वान्न दोषः ९० लीनवस्तुलब्धातिशयसम्बन्धाद्वादोषः ९१ ईश्वरासिद्धेः ९२ मुक्तबद्धयोरन्यतराभावान्न तत्सिद्धिः ९३ उभयथाप्यसत्करत्वम् ९४                                    सांख्य दर्शनम् मुक्तात्मनः प्रशंसा उपासा सिद्धस्य वा ९५ तत्संनिधानादधिष्ठातृत्वं मणिवत् ९६ विशेषकार्येष्वपि जीवानाम् ९७ सिद्धरूपबोद्धृत्वाद्वा- क्यार्थोपदेशः ९८ अन्तःकरणस्य तदु ज्ज्वलितत्वाल्लोहवदधिष्ठातृत्वम् ९९ प्रतिबन्धदृशः प्रतिबद्धज्ञानमनुमानम् १०० आप्तोपदेशः शब्दः १०१ उभयसिद्धिः प्रमाणात्तदु पदेशः १०२ सामान्यतो दृष्टादु भयसिद्धिः १०३ चिदवसानो भोगः १०४ अकर्तुरपि फलोपभोगोऽन्नाद्यवत् १०५ अविवेकाद्वा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः १०६ नोभयं च तत्त्वाख्याने १०७ विषयोऽविषयोऽप्यतिदू रादेर्हानोपादानाभ्यामिन्द्रिय- स्य १०८ सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिः १०९ कार्यदर्शनात्तदु पलब्धेः ११० वादिविप्रतिपत्तेस्तदसिद्धिरिति चेत् १११ तथाप्येकतरदृष्ट्यैकतरसिद्धे- र्नापलापः ११२ त्रिविधविरोधापत्तेः ११३ नासदु त्पादो नृशृङ्गवत् ११४ उपादाननियमात् ११५ सर्वत्र सर्वदा सर्वासम्भवात् ११६ शक्तस्य शक्यकरणात् ११७ कारणभावाच्च ११८ न भावे भावयोगश्चेत् ११९ नाभिव्यक्तिनिबन्धनौ व्यवहाराव्यवहारौ १२० नाशः कारणलयः १२१ पारम्पर्यतोऽन्वेषणाद्बीजान्नरवत् १२२ उत्पत्तिवद्वादोषः १२३ हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रितं लिङ्गम् १२४ आञ्जस्याद- भेदतो वा गुणसामान्यादेस्तत्सिद्धिः प्रधानव्यपदेशाद्वा               १२५ त्रिगुणाचेतनत्वादि द्वयोः १२६ प्रीत्यप्रीतिविषादाद्यैर्गुणानामन्योन्यं वैधर्म्यम् १२७ लघ्वादिधर्मैरन्योन्यं साधर्म् यं वैधर्म् यं गुणानाम् १२८ उभयान्यत्वात्कार्यत्वं महदादेर्घटादिवत् १२९ परिमाणात् १३० समन्वयात् १३१ शक्तितश्चेति १३२ तद्धाने प्रकृतिः पुरुषो वा १३३ तयोरन्यत्वे तुच्छत्वम् १३४ कार्यात्कारणानुमानं तत्साहित्यात् १३५ अव्यक्तं त्रिगुणाल्लिङ्गात् १३६ तत्कार्यतस्तत्सिद्धेर्नापलापः १३७ सामान्येन विवादाभावाद्धर्मवन्न साधनम् १३८ शरीरादिव्यतिरिक्तः पुमान् १३९ सं हतपरार्थत्वात् १४० त्रिगुणादिविपर्ययात् १४१ अधिष्ठानाच्चेति १४२ भोक्तृभावात् १४३ कै वल्यार्थं प्रवृत्तेः १४४ जडप्रकाशायोगात्प्रकाशः १४५ निर्गुणत्वान्न चिद्धर्मा १४६ श्रुत्या सिद्धस्य नापलापस्तत्प्रत्यक्षबाधात् १४७ सुषुप्त्याद्यसाक्षित्वम् १४८ जन्मादिव्यवस्थातः पुरुषबहुत्वम् १४९ उपाधिभेदेऽप्येकस्य                                     दर्शनम् नानायोग आकाशस्येव घटादिभिः १५० उपाधिर्भिद्यते न तु तद्वान् १५१ एवमेकत्वेन परिवर्तमानस्य न विरुद्धधर्माध्यासः १५२ अन्यधर्मत्वेऽपि नारोपात्तत्सिद्धिरेकत्वात् १५३ नाद्वैतश्रुतिविरोधो जातिपरत्वात् १५४ विदितबन्धकारणस्य दृष्ट्या तद्रूपम् १५५ नान्धादृष्ट्या चक्षुष्मतामनुपलम्भः १५६ वामदेवादिर्मुक्तो नाद्वैतम् १५७ अनादावद्य यावदभावाद्भविष्यदप्येवम् १५८ इदानीमिव सर्वत्र नात्यन्तोच्छेदः १५९ व्यावृत्तोभयरूपः १६० अक्षसम्बन्धात्साक्षित्वम् १६१ नित्यमुक्तत्वम् १६२ औदासीन्यं चेति १६३ उपरागात्कर्तृत्वं चित्सांनिध्याच्चित्सांनिध्यात् १६४ इति प्रथमोऽध्यायः द्वितीयोऽध्यायः विमुक्तमोक्षार्थं स्वार्थं वा प्रधानस्य १ विरक्तस्य तत्सिद्धेः २ न श्रवणमात्रात्तत्सिद्धिरनादिवासनाया बलवत्त्वात् ३ बहुभृत्यवद्वा प्रत्येकम् ३ प्रकृतिवास्तवे च पुरुषस्याध्याससिद्धिः ४ कार्य- तस्तत्सिद्धेः ५ चेतनोद्देशान्नियमः कण्टकमोक्षवत् ६ अन्ययोगेऽपि तत्सिद्धिर्नाञ्जस्येनायोदाहवत् ७ रागविरागयोर्योगः सृष्टिः ८ मह- दादिक्रमेण पञ्चभूतानाम् ९ आत्मार्थत्वात्सृष्टेर्नैषामात्मार्थ आरम्भः १० दिक्कालावाकाशादिभ्यः ११ अध्यवसायो बुद्धिः १२ तत्कार् यं धर्मादिः १३ महदु परागाद्विपरीतम् १४ अभिमानोऽहंकारः १५ एकादशपञ्चतन्मात्रं तत्कार्यम् १६ सात्त्विकमेकादशक प्रवर्तते            ं वैकृतादहंकारात् १७ कर्मेन्द्रियबुद्धीन्द्रियैरान्तरमेकादशकम् १८ आहङ्कारिकत्वश्रुतेर्न भौतिकानि १९ देवतालयश्रुतिर्नारम्भकस्य २० तदु त्पत्तिश्रुतेर्विनाशदरनाच्च २१ अतीन्द्रियमिन्द्रियं भ्रान्तानामधिष्ठाने ्श २२ शक्तिभेदेऽपि भेदसिद्धौ नैकत्वम् २३ न कल्पनाविरोधः प्रमाणदृष्टस्य २४ उभयात्मक मनः २५ गुणपरिणामभेदान्नानात्वमवस्थावत् १६ ं रूपादिरसमलान्त उभयोः २७ द्रष्टृ त्वादिरात्मनः करणत्वमिन्द्रियाणाम् २८ त्रयाणां स्वालक्षण्यम् २९ सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ३० क्रमशोऽक्रमशश्चेन्द्रियवृत्तिः ३१ वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टा-                                      सांख्य दर्शनम् क्लिष्टाः ३२ तन्निवृत्तावुपशान्तोपरागः स्वस्थः ३३ कु सुमवच्च मणिः ३४ पुरुषार्थं करणोद्भवोऽप्यदृष्ठोल्लासात् ३५ धेनुवद्वत्साय ३६ करणं त्रयोदशविधमवान्तरभेदात् ३७ इन्द्रियेषु साधकतमत्व- गुणयोगात्कुठारवत् ३८ द्वयोः प्रधानं मनो लोकवद्भृत्यवर्गेषु ३९ अव्यभिचारात् ४० तथाशेषसं स्काराधारत्वात् ४१ स्मृत्यानुमानाच्च ४२ सम्भवेन्न स्वतः ४३ आपेक्षिको गुणप्रधानभावः क्रियाविशेषात् ४४ तत्कर्मार्जितत्वात्तदर्थमभिचेष्टा लोकवत् ४५ समानकर्मयोगे बुद्धेः प्राधान्यं लोकवल्लोकवत् ४६ इति द्वितीयोऽध्यायः तृतीयोऽध्यायः अविशेषाद्विशेषारम्भः १ तस्माच्छरीरस्य २ तद्बीजात्संसृतिः ३ आविवेकाच्च प्रवर्तनमविशेषाणाम् ४ उपभोगादितरस्य ५ सम्प्रति परिमुक्तो द्वाभ्याम् ६ मातापितृजं स्थूलं प्रायश इतरन्न तथा ७ पूर्वोत्पत्तेस्तत्कार्यत्वं भोगादेकस्य नेतरस्य ८ सप्तदशैक लिङ्गम् ९ ं व्यक्तिभेदः कर्मविशेषात् १० तदधिष्ठानाश्रये देहे तद्वादात्तद्वादः ११ न स्वातन्त्र्यात्तदृते छायावच्चित्रवच्च १२ मूर्तत्वेऽपि न सं घातयोगात्तर- णिवत् १३ अनुपरिमाणं तत्कृतिश्रुतेः १४ तदन्नमयत्वश्रुतेश्च १५ पुरुषार्थं सं सृतिर्लिङ्गानां सूपकारवद्राज्ञः १६ पाञ्चभौतिको देहः १७ चातुर्भौतिकमित्येके १८ ऐकभौतिकमित्यपरे १९ न सांसिद्धिक चैतन्यं   ं प्रत्येकादृष्टेः २० प्रपञ्चमरणाद्यभावश्च २१ मदशक्तिवच्चेत्प्रत्येकपरिदृष्टे सांहत्ये तदु द्भवः २२ ज्ञानान्मुक्तिः २३ बन्धो विपर्ययात् २४ नियत- कारणत्वान्न समुच्चयविकल्पौ २५ स्वप्नजागराभ्यामिव मायिकामायि- काभ्यां नोभयोर्मुक्तिः पुरुषस्य २६ इतरस्यापि नात्यन्तिकम् २७ सं कल्पितेऽप्येवम् २८ भावनोपचयाच्छुद्धस्य सर्वं प्रकृतिवत् २९ रागोपहतिर्ध्यानम् ३० वृत्तिनिरोधात्तत्सिद्धिः ३१ धारणासनस्वकर्मणा तत्सिद्धिः ३२ निरोधश्छर्दिविधारणाभ्याम् ३३ स्थिरसुखमासनम् ३४ स्वकर्म स्वाश्रमविहितकर्मानुष्ठानम् ३५ वैराग्यादभ्यासाच्च ३६ विपर्ययभेदाः पञ्च ३७ अशक्तिरष्टाविं शतिधा तु ३८ तुष्टिर्नवधा                                   दर्शनम् ३९ सिद्धिरष्टधा ४० अवान्तरभेदाः पूर्ववत ् ४१ एवमितरस्याः ४३ आध्यात्मिकादिभेदान्नवधा तुष्टिः ४४ ऊहादिभिः सिद्धिः ४५ नेतरादितरहानेन विना ४६ दैवादिप्रभेदा ४७ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तत्कृते सृष्टिराविवेकात् ४८ ऊर्ध्वं सत्त्वविशाला ४९ तमोविशाला ै मूलतः ५० मध्ये रजोविशाला ५१ कर्मवचित्र्यात्प्रधानचेष्टा गर्भदासवत् ५२ आवृत्तिस्तत्राप्युत्तरोत्तरयोनियोगाद्धेयः ५३ समानं जरामरणादिजं दु ःखम् ५४ न कारणलयात्कृतकृत्यता मग्नवदु त्थानात् ५५ अकार्यत्वेऽपि तद्योगः पारवश्यात् ५६ स हि सर्ववित्सर्वकर्ता ५७ ईदृशेश्वरसिद्धिः सिद्धा ५८ प्रधानसृष्टिः परार्थं स्वतोऽप्यभो- क्तृत्वादु ष्ट्रकु न्नमवहनवत् ५९ अचेतनत्वेऽपि क्षीरवच्चेष्टितं प्रधानस्य ६० कर्मवद्दृष्टेर्वा कालादेः ६१ स्वभावाच्चेष्टितमनभिसं धानाद्भृत्यवत् ६२ कर्माकृष्टेर्वानादितः ६३ विविक्तबोधात्सृष्टिनिवृत्तिः प्रधानस्य सूदवत्पाके ६४ इतर इतरवत्तद्दोषात् ६५ द्वयोरेकतरस्य वौदासीन्यम- पवर्गः ६६ अन्यसृष्ट्युपरागेऽपि न विरज्यते प्रबुद्धरज्जुतत्त्वस्यैवोरगः ६७ कर्मनिमित्तयोगाच्च ६८ नैरपेक्ष्येऽपि प्रकृत्युपकारेऽविवेको निमित्तम् ६९ नर्तकीवत्प्रवृत्तस्यापि निवृत्तिश्चारितार्थ्यात् ७० दोषबोधेऽपि नोप- सर्पणं प्रधानस्य कु लवधूवत ् ७१ नैकान्ततो बन्धमोक्षौ पुरुषस्याविवेका- दृते ७२ प्रकृतेराञ्जस्यात्ससङ्गत्वात्पशुवत ् ७३ रूपैः सप्तभिरात्मानं बध्नाति प्राधानं कोशकारवद्विमोचयत्येकरूपेण ७४ निमित्तत्वमवि- वेकस्य न दृष्टहानिः ७५ तत्त्वाभ्यासान्नेति नेतीति त्यागाद्विवेकसिद्धिः ७६ अधिकारिप्रभेदान्न नियमः ७७ बाधितानुवृत्त्या मध्यविवेकतो- ऽप्युपभोगः ७८ जीवन्मुक्तश्च ७९ उपदेश्योपदेष्टृत्वात्तत्सिद्धिः ८० श्रुतिश्च ८१ इतरथान्धपरम्परा ८२ चक्रभ्रमणवद्धृतशरीरः ८३ सं स्कारलेशतस्तत्सिद्धिः ८४ विवेकान्निःशेषदु ःखनिवृत्तौ कृतकृत्यता नेतरान्नेतरात् ८५ इति तृतीयोऽध्यायः चतुर्थोऽध्यायः राजपुत्रवत्तत्त्वोपदेशात् १ पिशाचवदन्यार्थोपदेशेऽपि २ आवृत्तिर-                                      सांख्य दर्शनम् सकृदु पदेशात् ३ पितापुत्रवदु भयोर्दृष्टत्वात् ४ श्येनवत्सुखदु ःखी त्यागवियोगाभ्याम् ५ अहिनिर्व्लयनीवत् ६ छिन्नहस्तवद्वा ७ असाधनानुचिन्तनं बन्धाय भरतवत् ८ बहुभिर्योगे विरोधो रागा- दिभिः कु मारीशङ्खवत् ९ द्वाभ्यामपि तथैव १० निराशः सुखी पिङ्गलावत् ११ अनारम्भेऽपि परगृहे सुखी सर्पवत् १२ बहुशा- स्त्रगुरूपासनेऽपि सारादानं षट्पदवत् १३ इषुकारवन्नैकचित्तस्य समा- धिहानिः १४ कृतनियमलङ्घनादानर्थक्यं लोकवत् १५ तद्विस्मरणेऽपि भेकीवत् १६ नोपदेशश्रवणेऽपि कृतकृत्यता परामर्शादृते विरोचनवत् १७ दृष्टस्तयोरिन्द्रस्य १८ प्रणतिब्रह्मचर्योपसर्पणानि कृत्वा सिद्धि- र्बहुकालात्तद्वत् १९ न कालनियमो वामदेववत् २० अध्यस्त- रूपोपासनात्पारम्पर्येण यज्ञोपासकानामिव २१ इतरलाभेऽप्यावृत्तिः पञ्चाग्नियोगतो जन्मश्रुतेः २२ विरक्तस्य हेयहानमुपादेयोपादानं हंसक्षी- रवत् २३ लब्धातिशययोगाद्वा तद्वत् २४ न कामचारित्वं रागोपहते शुकवत् २५ गुणयोगाद्बद्धः शुकवत् २६ न भोगाद्रागशान्तिर्मुनिवत् २७ दोषदर्शनादु भयोः २८ न मलिनचेतस्युपदेशबीजप्ररोहोऽजवत् २९ नाभासमात्रमपि मलिनदर्पणवत् ३० न तज्जस्यापि तद्रूपता पङ्कजवत् ३१ न भूतियोगेऽपि कृतकृत्यतोपास्यसिद्धिवदु पास्यसिद्धि- वत् ३२ इति चतुर्थोऽध्यायः पञ्चमोऽध्यायः मङ्गलाचरणं शिष्टाचारात्फलदर्शनाच्छ्रुतितश्चेति १ नेश्वराधिष्ठिते फलनिष्पत्तिः कर्मणा तत्सिद्धेः २ स्वोपकारादधिष्ठानं लोकवत् ३ लौकिके श्वरवदितरथा ४ पारिभाषिको वा ५ न रागादृते तत्सिद्धिः प्रतिनियतकारणत्वात् ६ तद्योगेऽपि न नित्यमुक्तः ७ प्रधानशक्तियोगा- च्चेत्सङ्गापत्तिः ८ सत्तामात्राच्चेत्सर्वैश्वर्यम् ९ प्रमाणाभावान्न तत्सिद्धिः १० सम्बन्धाभावान्नानुमानम् ११ श्रुतिरपि प्रधानकार्यत्वस्य १२ नाविद्याशक्तियोगो निःसङ्गस्य १३ तद्योगे तत्सिद्धावन्योन्याश्रयत्वम् १४ न बीजान्नरवत्सादिसं सारश्रुतेः १५ विद्यातोऽन्यत्वे ब्रह्मबाधप्रसङ्गः                                    दर्शनम्

१६ अबाधे नैष्फल्यम् १७ विद्याबाध्यत्वे जगतोऽप्येवम् १८ तद्रूपत्वे सादित्वम् १९ न धर्मापलापः प्रकृतिकार्यवचित्र्यात् २० ै श्रुतिलिङ्गादिभिस्तत्सिद्धिः २१ न नियमः प्रमाणान्तरावकाशात् २२ उभयत्राप्येवम् २३ अर्थात्सिद्धिश्चेत्समानमुभयोः २४ अन्तःकरण- धर्मत्वं धर्मादीनाम् २५ गुणादीनां च नात्यन्तबाधः २६ पञ्चावयव- योगात्सुखसं वित्तिः २७ न सकृद्ग्रहणात्सम्बन्धसिद्धिः २८ नियत- धर्मसाहित्यमुभयोरेकतरस्य वा व्याप्तिः २९ न तत्त्वान्तरं वस्तुकल्प- नाप्रसक्तेः ३० निजशक्त्युद्भवमित्याचार्याः ३१ आधेयशक्तियोग इति पञ्चशिखः ३२ न स्वरूपशक्तिर्नियमः पुनर्वादप्रसक्तेः ३३ विशेषणा- नर्थक्यप्रसक्तेः ३४ पल्लवादिष्वनुपपत्तेश्च ३५ आधेयशक्तिसिद्धौ निजशक्तियोगः समानन्यायात् ३६ वाच्यवाचकभावः सम्बन्धः शब्दार्थयोः ३७ त्रिभिः सम्बन्धसिद्धिः ३८ न कार्ये नियम उभयथा दर्शनात् ३९ लोके व्युत्पन्नस्य वेदार्थप्रतीतिः ४० न त्रिभिरपौरुषेयत्वाद्वेदस्य तदर्थस्यातीन्द्रियत्वात् ४१ न यज्ञादेः स्वरूपतो धर्मत्वं वैशिष्ट्यात् ४२ निजशक्तिर्व्युत्पत्त्या व्यवच्छिद्यते ४३ योग्यायोग्येषु प्रतीतिजनकत्वात्तत्सिद्धिः ४४ न नित्यत्वं वेदानां कार्यत्वश्रुतेः ४५ न पौरुषेयत्वं तत्कर्तुः पुरुषस्याभावात् ४६ मुक्तामुक्तयोरयोग्यत्वात् ४७ नापौरुषेयत्वान्नित्यत्वमन्नरादिवत् ४८ तेषामपि तद्योगे दृष्टबाधादिप्रसक्तिः ४९ यस्मिन्नदृष्टेऽपि कृतबुद्धिरुपजायते तत्पौरुषेयम् ५० निजशक्त्यभिव्यक्तेः स्वतः प्रामाण्यम् ५१ नासतः ख्यानं नृशृङ्गवत् ५२ न सतो बाधदर्शनात् ५३ नानिर्वचनीयस्य तदभावात् ५४ नान्यथाख्यातिः स्ववचोव्या- घातात् ५५ सदसत्ख्यातिर्बाधाबाधात् ५६ प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां न स्फोटात्मकः शब्दः ५७ न शब्दनित्यत्वं कार्यताप्रतीतेः ५८ पूर्व- सिद्धसत्त्वस्याभिव्यक्तिर्दीपेनेव घटस्य ५९ सत्कार्यसिद्धान्तश्चेत्सिद्ध- साधनम् ६० नाद्वैतमात्मनो लिङ्गात्तद्भेदप्रतीतेः ६१ नानात्मनापि प्रत्यक्षबाधात् ६२ नोभाभ्यां तेनैव ६३ अन्यपरत्वमविवेकानां तत्र ६४ नात्माविद्या नोभयं जगदु पादानकारणं निःसङ्गत्वात् ६५ नैकस्यानन्दचिद्रूपत्वे द्वयोर्भेदात् ६६ दु ःखनिवृत्र्गौणः ६७ विमुक्ति- ते                                      सांख्य दर्शनम् प्रशंसा मन्दानाम् ६८ न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा ६९ सक्रियत्वाद्गतिश्रुतेः ७० न निर्भागत्वं तद्योगाद्घटवत् ७१ प्रकृ- तिपुरुषयोरन्यत्सर्वमनित्यम् ७२ न भागलाभो भागिनः निर्भागत्वश्रुतेः ७३ नानन्दाभिव्यक्तिर्मुक्तिर्निर्धर्मत्वात् ७४ न विशेषगुणोच्छित्तिस्तद्वत् ७५ न विशेषगतिर्निष्क्रियस्य ७६ नाकारोपरागोच्छित्तिः क्षणि- कत्वादिदोषात् ७७ न सर्वोच्छित्तिरपुरुषार्थत्वादिदोषात् ७८ एवं शून्यमपि ७९ सं योगाश्च वियोगान्ता इति न देशादिलाभोऽपि ८० न भागियोगो भागस्य ८१ नाणिमादियोगोऽप्यवश्यम्भावित्वात्तदु - च्छित्तेरितरयोगवत् ८२ नेन्द्रादिपदयोगोऽपि तद्वत् ८३ न भूतप्रकृ- तित्वमिन्द्रियाणामाहङ्कारिकत्वश्रुतेः ८४ न षट्पदार्थनियमस्तद्बोधा- न्मुक्तिः ८५ षोडशादिष्वप्येवम् ८६ नाणुनित्यता तत्कार्यत्वश्रुतेः ८७ न निर्भागत्वं कार्यत्वात् ८८ न रूपनिबन्धनात्प्रत्यक्षनियमः ८९ न परिमाणचातुर्विध्यं द्वाभ्यां तद्योगात् ९० अनित्यत्वेऽपि स्थिर- तायोगात्प्रत्यभिज्ञानं सामान्यस्य ९१ न तदपलापस्तस्मात् ९२ नान्यनिवृत्तिरूपत्वं भावप्रतीतेः ९३ न तत्त्वान्तरं सादृश्यं प्रत्य- क्षोपलब्धेः ९४ निजशक्त्यभिव्यक्तिर्वा वैशिष्ट्यात्तदु पलब्धेः ९५ न सं ज्ञासं ज्ञिसम्बन्धोऽपि ९६ न सम्बन्धनित्यतोभयानित्यत्वात् ९७ नाजः सम्बन्धो धर्मिग्राहकमानबाधात् ९८ न समवायोऽस्ति प्रमाणा- भावात् ९९ उभयत्राप्यन्यथासिद्धेर्न प्रत्यक्षमनुमानं वा १०० नानुमेय- त्वमेव क्रियाया नेदिष्ठस्य तत्तद्वतोरेवापरोक्षप्रतीतेः १०१ न पाञ्चभौतिक     ं शरीरं बहूनामुपादानायोगात् १०२ न स्थूलमिति नियम आतिवाहि- कस्यापि विद्यमानत्वात् १०३ नाप्राप्तप्रकाशकत्वमिन्द्रियाणामप्राप्तेः सर्वप्राप्तेर्वा १०४ न तेजोऽपसर्पणात्तैजसं चक्षुर्वृत्तितस्तत्सिद्धेः १०५ प्राप्तार्थप्रकाशलिङ्गाद्वृ त्तिसिद्धिः १०६ भागगुणाभ्यां तत्त्वान्तरं वृत्तिः सम्बन्धार्थं सर्पतीति १०७ न द्रव्यनियमस्तद्योगात् १०८ न देश- भेदेऽप्यन्योपादानतास्मदादिवन्नियमः १०९ निमित्तव्यपदेशात्तद्व्यप- देशः ११० ऊष्मजाण्डजजरायुजोद्भिज्जसांकल्पिकसांसिद्धिक चेति न       ं ृ नियमः १११ सर्वेषु पथिव्युपादानमसाधारण्यात्तद्व्यपदेशः पूर्ववत ् ११२ न देहारम्भकस्य प्राणत्वमिन्द्रियशक्तितस्तत्सिद्धेः ११३ भोक्तु र-                                   दर्शनम् धिष्ठानाद्भोगायतननिर्माणमन्यथा पूतिभावप्रसङ्गात् ११४ भृत्यद्वारा स्वाम्यधिष्ठितिर्नैकान्तात् ११५ समाधिसुषुप्तिमोक्षेषु ब्रह्मरूपता ११६ द्वयोः सबीजमन्यत्र तद्धतिः ११७ द्वयोरिव त्रयस्यापि दृष्टत्वान्न तु द्वौ ११८ वासनयानर्थख्यापनं दोषयोगेऽपि न निमित्तस्य प्रधानबाधकत्वम् ११९ एकः सं स्कारः क्रियानिर्वर्तको न तु प्रतिक्रियं सं स्कारभेदा बहुकल्पनाप्रसक्तेः १२० न बाह्यबुद्धिनियमो वृक्षगुल्मलतौषधिवनस्प- तितृणवीरुधादीनामपि भोक्तृभोगायतनत्वं पूर्ववत ् १२१ स्मृतेश्च १२२ न देहमात्रतः कर्माधिकारित्वं वैशिष्ट्यश्रुतेः १२३ त्रिधा त्रयाणां व्यव- स्था कर्मदेहोपभोगदेहोभयदेहाः १२४ न कि चिदप्यनुशयिनः १२५ ं न बुद्ध्यादिनित्यत्वमाश्रयविशेषेऽपि वह्निवत् १२६ आश्रयासिद्धेश्च १२७ योगसिद्धयोऽप्यौषधादिसिद्धिवन्नापलपनीयाः १२८ न भूतचैतन्यं प्रत्येकादृष्टेः सांहत्येऽपि च सांहत्येऽपि च १२९ इति पञ्चमोऽध्यायः षष्ठोऽध्यायः अस्त्यात्मा नास्तित्वसाधनाभावात् १ देहादिव्यतिरिक्तोऽसौ वैचित्र्यात् २ षष्ठीव्यपदेशादपि ३ न शिलापुत्रवद्धर्मिग्राहकमानबाधात् ४ अत्यन्तदु ःखनिवृत्त्या कृतकृत्यता ५ यथा दु ःखात्क्लेशः पुरुषस्य न तथा सुखादभिलाषः ६ कु त्रापि कोऽपि सुखीति ७ तदपि दु ःखश- बलमिति दु ःखपक्षे निःक्षिपन्ते विवेचकाः ८ सुखलाभाभावाद- पुरुषार्थत्वमिति चेन्न द्वैविध्यात् ९ निर्गुणत्वमात्मनोऽसङ्गत्वादिश्रुतेः १० परधर्मत्वेऽपि तत्सिद्धिरविवेकात् ११ अनादिरविवेकोऽन्यथा दोषद्वयप्रसक्तेः १२ न नित्यः स्यादात्मवदन्यथानुच्छित्तिः १३ प्रति- नियतकारणनाश्यत्वमस्य ध्वान्तवत् १४ अत्रापि प्रतिनियमोऽन्व- यव्यतिरेकात् १५ प्रकारान्तरासम्भवादविवेक एव बन्धः १६ न मुक्तस्य पुनर्बन्धयोगोऽप्यनावृत्तिश्रुतेः १७ अपुरुषार्थत्वमन्यथा १८ अविशेषापत्तिरुभयोः १९ मुक्तिरन्तरायध्वस्तेर्न परः २० तत्राप्यविरोधः २१ अधिकारित्रैविध्यान्न नियमः २२ दार्ढ्यार्थमुत्तरेषाम् २३ स्थिरसुखमासनमिति न नियमः २४ ध्यानं निर्विषयं मनः २५ उभय-                                    सांख्य दर्शनम् थाप्यविशेषश्चेन्नैवमुपरागनिरोधाद्विशेषः २६ निःसङ्गे ऽप्युपरागोऽवि- वेकात् २७ जपास्फटिकयोरिव नोपरागः कि त्वभिमानः २८ ध्या- ं नधारणाभ्यासवैराग्यादिभिस्तन्निरोधः २९ लयविक्षेपयोर्व्यावृत्त्येत्या- ृ चार्याः ३० न स्थाननियमश्चित्तप्रसादात् ३१ प्रकतेराद्योपादानतान्येषां कार्यत्वश्रुतेः ३२ नित्यत्वेऽपि नात्मनो योग्यत्वाभावात् ३३ श्रुतिवि- रोधान्न कु तर्कापसदस्यात्मलाभः ३४ पारम्पर्येऽपि प्रधानानुवृत्तिरणुवत ् ३५ सर्वत्र कार्यदर्शनाद्विभुत्वम् ३६ गतियोगेऽप्याद्यकारणताहानिर- णुवत ् ३७ प्रसिद्धाधिक्यं प्रधानस्य न नियमः ३८ सत्त्वादीनामतद्धर्मत्वं तद्रूपत्वात् ३९ अनुपभोगेऽपि पुमर्थं सृष्टिः प्रधानस्योष्ट्रकु न्नमवहनवत् ै ४० कर्मवचित्र्यात्सृष्टिवैचित्र्यम् ४१ साम्यवैषम्याभ्यां कार्यद्वयम् ४२ विमुक्तबोधान्न सृष्टिः प्रधानस्य लोकवत् ४३ नान्योपसर्पणेऽपि मुक्तोपभोगो निमित्ताभावात् ४४ पुरुषबहुत्वं व्यवस्थातः ४५ उपाधिश्चेत्तत्सिद्धौ पुनर्द्वैतम् ४६ द्वाभ्यामपि प्रमाणविरोधः ४७ द्वाभ्यामप्यविरोधान्न पूर्वमुत्तरं च साधकाभावात् ४८ प्रकाशतस्त- त्सिद्धौ कर्मकर्तृविरोधः ४९ जडव्यावृत्तो जडं प्रकाशयति चिद्रूपः ५० न श्रुतिविरोधो रागिणां वैराग्याय तत्सिद्धेः ५१ जगत्सत्यत्वमदु - ष्टकारणजन्यत्वाद्बाधकाभावात् ५२ प्रकारान्तरासम्भवात्सदु त्पत्तिः ५३ अहंकारः कर्ता न पुरुषः ५४ चिदवसाना भुक्तिस्तत्कर्मार्जित- त्वात् ५५ चन्द्रादिलोके ऽप्यावृत्तिर्निमित्तसद्भावात् ५६ लोकस्य नोपदेशात्सिद्धिः पूर्ववत ् ५७ पारम्पर्येण तत्सिद्धौ विमुक्तिश्रुतिः ५८ गतिश्रुतेश्च व्यापकत्वेऽप्युपाधियोगाद्भोगदेशकाललाभो व्योमवत् ५९ अनधिष्ठितस्य पूतिभावप्रसङ्गान्न तत्सिद्धिः ६० अदृष्टद्वारा चेदसम्बद्धस्य तदसम्भवाज्जलादिवदन्नरे ६१ निर्गुणत्वात्तदसम्भवादहं कारधर्मा ह्येते ६२ विशिष्टस्य जीवत्वमन्वयव्यतिरेकात् ६३ अहंका- रकर्त्रधीना कार्यसिद्धिर्नेश्वराधीना प्रमाणाभावात् ६४ अदृष्टोद्भूतिवत्स- मानत्वम् ६५ महतोऽन्यत् ६६ कर्मनिमित्तः प्रकृतेः स्वस्वामिभावो- ऽप्यनादिर्बीजान्नरवत् ६७ अविवेकनिमित्तो वा पञ्चशिखः ६८ लिङ्गशरीरनिमित्तक इति सनन्दनाचार्यः ६९ यद्वा तद्वा तदु च्छित्तिः पुरुषार्थस्तदु च्छित्तिः पुरुषार्थः ७०               दर्शनम् इति षष्ठोऽध्यायः इति सांख्यदर्शनम् 

maharṣi kapila praṇītaṁ sāṁkhyadaranama                 śa sāṁkhya darśanam prathamo'dhyāyaḥ atha trividhaduḥkhātyantanivṛttiratyantapuruṣārthaḥ 1 na dṛṣṭāttatsiddhirnivṛ- tterapyanuvṛttidaranāt 2 prātyahikakṣutpratīkāravattatpratīkāraceṣṭanātpuru- śa ṣārthatvam 3 sarvāsambhavātsambhave'pi sattvāsambhavāddheyaḥ pramāṇaku śalaiḥ 4 utkarṣādapi mokṣasya sarvotkarṣaśruteḥ 5 aviśeṣaścobhayoḥ 6 na svabhāvato baddhasya mokṣasādhanopadeśavidhiḥ 7 svabhāvasyānapāyi- tvādananuṣṭhānalakṣaṇamaprāmāṇyam 8 nāśakyopadeśavidhirupadiṣṭe'pyanu- padeśaḥ 9 śuklapaṭavadbījavaccet 10 śaktyudbhavānudbhavābhyāṁ nāśakyo- padeśaḥ 11 na kālayogato vyāpino nityasya sarvasambandhāt 12 na deśayogato'pyasmāt 13 nāvasthāto dehadharmatvāttasyāḥ 14 asaṅgo- 'yaṁ puruṣa iti 15 na karmaṇānyadharmatvādatiprasakte śca 16 vici- trabhogānupapattiranyadharmatve 17 prakṛtinibandhanāccenna tasyā api pāra- tantryam 18 na nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvasya tadyogastadyogādṛte 19 nāvidyāto'pyavastunā bandhāyogāt 20 vastutve siddhāntahāniḥ 21 vijātīyadvaitāpattiśca 22 viruddhobhayarūpā cet 23 na tādṛkpadārthāpratīteḥ 24 na vayaṁ ṣaṭpadārthavādino vaiśeṣikādivat 25 anayitatve'pi nāyauktikasya saṁ graho'nyathā bālonmattādisamatvam 26 nānādiviṣa- yoparāganimittako'pyasya 27 na bāhyābhyantarayoruparajyoparañjakabhā- vo'pi deśavyavadhānācchrughnasthapāṭaliputrasthayoriva 28 dvayorekadeśa- labdhoparāgānna vyavasthā 29 adṛṣṭavaśāccet 30 na dvayorekakālāyogā- du pakāryopakārakabhāvaḥ 31 putrakarmavaditi cet 32 nāsti hi tatra sthira ekātmā yo garbhādhānādinā saṁ skriyeta 33 sthirakāryāsiddheḥ kṣaṇikatvam 34 na pratyabhijñābādhāt 35 śrutinyāyavirodhācca 36 dṛṣṭāntāsiddheśca 37 yugapajjāyamānayorna kāryakāraṇabhāvaḥ 38 pūrvāpāya uttarāyogāt 39 tadbhāve tadayogādu bhayavyabhicārādapi na 40 pūrvabhāvamātre na niyamaḥ 41 na vijñānamātraṁ bāhyapratīteḥ 42 tadabhāve tadabhāvācchū nyaṁ tarhi 43 śūnyaṁ tattvaṁ bhāvo vinaśyati vastudharmatvādvināśasya 44 apavādamātramabuddhānām 45 ubhayapakṣasamānakṣamatvādayamapi 46 darśanam apuruṣārthatvamubhayathā 47 na gativiśeṣāt 48 niṣkriyasya tadasa- mbhavāt 49 mūrttatvādghaṭādivatsamānadharmāpattāvapasiddhāntaḥ 50 gati- śrutirapyupādhiyogādākāśavat 51 na karmaṇāpyataddharmatvāt 52 atiprasaktiranyadharmatve 53 nirguṇādiśrutivirodhaśceti 54 tadyogo- 'pyavivekānna samānatvam 55 viparyayādbandhaḥ 56-1 niyatakāraṇāt tadu cchittirdhvāntavat 56-2 pradhānāvivekādanyāvivekasya taddhāne hā- nam 57 vāṅmātraṁ na tu tattvaṁ cittasthiteḥ 58 yuktito'pi na bādhya- te diṅmū ḍhavadaparokṣādṛte 59 acākṣuṣāṇāmanumānena bodho dhūmādibhiriva vahneḥ 60 sattvarajastamasāṁ sāmyāvasthā prakṛtiḥ prakṛtermahānmahato'haṁ kāro'haṁkārātpañca tanmātrāṇyubhayamindriyaṁ tanmātrebhyaḥ sthūlabhūtāni puruṣa iti pañcaviṁ śatirgaṇaḥ 61 sthūlātpañcatanmātrasya 62 bāhyābhyantarābhyāṁ ṛ taiścāhaṁkārasya 63 tenāntaḥkaraṇasya 64 tataḥ prakateḥ 65 saṁ hataparārtha- tvātpuruṣasya 66 mūla e mūlābhāvādamūlaṁ mūlam 67 pāramparye'pyekatra pariniṣṭheti saṁ jñāmātram 68 samānaḥ prakṛterdvayoḥ 69 adhikāritraividhyānna niyamaḥ 70 mahadākhyamādyaṁ kār yaṁ tanmanaḥ 71 caramo'haṁkāraḥ 72 tatkāryatvamuttareṣām 73 ādyahetutā taddvārā pāramparye'pyaṇuvata 74 pūrvabhāvitve dvayorekatarasya hāne'nyatarayogaḥ 75 paricchinnaṁ na sarvo- pādānam 76 tadu tpattiśruteśca 77 nāvastuno vastusiddhiḥ 78 abādhādadu ṣṭakāraṇajanyatvācca nāvastutvam 79 bhāve tadyogena tatsi- ddhirabhāve tadabhāvātkutastarāṁ tatsiddhiḥ 80 na karmaṇa upādānāyogāt 81 nānuśravikādapi tatsiddhiḥ sādhyatvenāvṛttiyogādapuruṣārthatvam 82 tatra prāptavivekasyānāvṛttiśrutiḥ 83 du ḥkhādduḥkhaṁ jalābhiṣeka- vanna jāḍyavimokaḥ 84 kāmye'kāmye'pi sādhyatvāviśeṣāt 85 nijamuktasya bandhadhvaṁsamātraṁ paraṁ na samānatvam 86 dvayorekatarasya vāpyasaṁ nikṛṣṭārthaparicchittiḥ pramā tatsādhakatamaṁ yattat 87 trivi- dhaṁ pramāṇaṁ tatsiddhau sarvasiddhernādhikyasiddhiḥ 88 yatsambaddhaṁ satta- dākārollekhi vijñānaṁ tatpratyakṣam 89 yogināmabāhyapratyakṣatvānna doṣaḥ 90 līnavastulabdhātiśayasambandhādvādoṣaḥ 91 īśvarāsiddheḥ 92 muktabaddhayoranyatarābhāvānna tatsiddhiḥ 93 ubhayathāpyasatkaratvam 94 sāṁkhya darśanam muktātmanaḥ praśaṁsā upāsā siddhasya vā 95 tatsaṁnidhānādadhiṣṭhātṛtvaṁ maṇivat 96 viśeṣakāryeṣvapi jīvānām 97 siddharūpaboddhṛtvādvā- kyārthopadeśaḥ 98 antaḥkaraṇasya tadu jjvalitatvāllohavadadhiṣṭhātṛtvam 99 pratibandhadṛśaḥ pratibaddhajñānamanumānam 100 āptopadeśaḥ śabdaḥ 101 ubhayasiddhiḥ pramāṇāttadu padeśaḥ 102 sāmānyato dṛṣṭādu bhayasiddhiḥ 103 cidavasāno bhogaḥ 104 akarturapi phalopabhogo'nnādyavat 105 avivekādvā tatsiddheḥ kartuḥ phalāvagamaḥ 106 nobhayaṁ ca tattvākhyāne 107 viṣayo'viṣayo'pyatidū rāderhānopādānābhyāmindriya- sya 108 saukṣmyāttadanupalabdhiḥ 109 kāryadarśanāttadu palabdheḥ 110 vādivipratipattestadasiddhiriti cet 111 tathāpyekataradṛṣṭyaikatarasiddhe- rnāpalāpaḥ 112 trividhavirodhāpatteḥ 113 nāsadu tpādo nṛśṛṅgavat 114 upādānaniyamāt 115 sarvatra sarvadā sarvāsambhavāt 116 śaktasya śakyakaraṇāt 117 kāraṇabhāvācca 118 na bhāve bhāvayogaścet 119 nābhivyaktinibandhanau vyavahārāvyavahārau 120 nāśaḥ kāraṇalayaḥ 121 pāramparyato'nveṣaṇādbījānnaravat 122 utpattivadvādoṣaḥ 123 hetumadanityamavyāpi sakriyamanekamāśritaṁ liṅgam 124 āñjasyāda- bhedato vā guṇasāmānyādestatsiddhiḥ pradhānavyapadeśādvā               125 triguṇācetanatvādi dvayoḥ 126 prītyaprītiviṣādādyairguṇānāmanyonyaṁ vaidharmyam 127 laghvādidharmairanyonyaṁ sādharm yaṁ vaidharm yaṁ guṇānām 128 ubhayānyatvātkāryatvaṁ mahadāderghaṭādivat 129 parimāṇāt 130 samanvayāt 131 śaktitaśceti 132 taddhāne prakṛtiḥ puruṣo vā 133 tayoranyatve tucchatvam 134 kāryātkāraṇānumānaṁ tatsāhityāt 135 avyaktaṁ triguṇālliṅgāt 136 tatkāryatastatsiddhernāpalāpaḥ 137 sāmānyena vivādābhāvāddharmavanna sādhanam 138 śarīrādivyatiriktaḥ pumān 139 saṁ hataparārthatvāt 140 triguṇādiviparyayāt 141 adhiṣṭhānācceti 142 bhoktṛbhāvāt 143 kai valyārthaṁ pravṛtteḥ 144 jaḍaprakāśāyogātprakāśaḥ 145 nirguṇatvānna ciddharmā 146 śrutyā siddhasya nāpalāpastatpratyakṣabādhāt 147 suṣuptyādyasākṣitvam 148 janmādivyavasthātaḥ puruṣabahutvam 149 upādhibhede'pyekasya darśanam nānāyoga ākāśasyeva ghaṭādibhiḥ 150 upādhirbhidyate na tu tadvān 151 evamekatvena parivartamānasya na viruddhadharmādhyāsaḥ 152 anyadharmatve'pi nāropāttatsiddhirekatvāt 153 nādvaitaśrutivirodho jātiparatvāt 154 viditabandhakāraṇasya dṛṣṭyā tadrūpam 155 nāndhādṛṣṭyā cakṣuṣmatāmanupalambhaḥ 156 vāmadevādirmukto nādvaitam 157 anādāvadya yāvadabhāvādbhaviṣyadapyevam 158 idānīmiva sarvatra nātyantocchedaḥ 159 vyāvṛttobhayarūpaḥ 160 akṣasambandhātsākṣitvam 161 nityamuktatvam 162 audāsīnyaṁ ceti 163 uparāgātkartṛtvaṁ citsāṁnidhyāccitsāṁnidhyāt 164 iti prathamo'dhyāyaḥ dvitīyo'dhyāyaḥ vimuktamokṣārthaṁ svārthaṁ vā pradhānasya 1 viraktasya tatsiddheḥ 2 na śravaṇamātrāttatsiddhiranādivāsanāyā balavattvāt 3 bahubhṛtyavadvā pratyekam 3 prakṛtivāstave ca puruṣasyādhyāsasiddhiḥ 4 kārya- tastatsiddheḥ 5 cetanoddeśānniyamaḥ kaṇṭakamokṣavat 6 anyayoge'pi tatsiddhirnāñjasyenāyodāhavat 7 rāgavirāgayoryogaḥ sṛṣṭiḥ 8 maha- dādikrameṇa pañcabhūtānām 9 ātmārthatvātsṛṣṭernaiṣāmātmārtha ārambhaḥ 10 dikkālāvākāśādibhyaḥ 11 adhyavasāyo buddhiḥ 12 tatkār yaṁ dharmādiḥ 13 mahadu parāgādviparītam 14 abhimāno'haṁkāraḥ 15 ekādaśapañcatanmātraṁ tatkāryam 16 sāttvikamekādaśaka pravartate            ṁ vaikṛtādahaṁkārāt 17 karmendriyabuddhīndriyairāntaramekādaśakam 18 āhaṅkārikatvaśruterna bhautikāni 19 devatālayaśrutirnārambhakasya 20 tadu tpattiśrutervināśadaranācca 21 atīndriyamindriyaṁ bhrāntānāmadhiṣṭhāne śa 22 śaktibhede'pi bhedasiddhau naikatvam 23 na kalpanāvirodhaḥ pramāṇadṛṣṭasya 24 ubhayātmaka manaḥ 25 guṇapariṇāmabhedānnānātvamavasthāvat 16 ṁ rūpādirasamalānta ubhayoḥ 27 draṣṭṛ tvādirātmanaḥ karaṇatvamindriyāṇām 28 trayāṇāṁ svālakṣaṇyam 29 sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca 30 kramaśo'kramaśaścendriyavṛttiḥ 31 vṛttayaḥ pañcatayyaḥ kliṣṭā- sāṁkhya darśanam kliṣṭāḥ 32 tannivṛttāvupaśāntoparāgaḥ svasthaḥ 33 ku sumavacca maṇiḥ 34 puruṣārthaṁ karaṇodbhavo'pyadṛṣṭhollāsāt 35 dhenuvadvatsāya 36 karaṇaṁ trayodaśavidhamavāntarabhedāt 37 indriyeṣu sādhakatamatva- guṇayogātkuṭhāravat 38 dvayoḥ pradhānaṁ mano lokavadbhṛtyavargeṣu 39 avyabhicārāt 40 tathāśeṣasaṁ skārādhāratvāt 41 smṛtyānumānācca 42 sambhavenna svataḥ 43 āpekṣiko guṇapradhānabhāvaḥ kriyāviśeṣāt 44 tatkarmārjitatvāttadarthamabhiceṣṭā lokavat 45 samānakarmayoge buddheḥ prādhānyaṁ lokavallokavat 46 iti dvitīyo'dhyāyaḥ tṛtīyo'dhyāyaḥ aviśeṣādviśeṣārambhaḥ 1 tasmāccharīrasya 2 tadbījātsaṁsṛtiḥ 3 āvivekācca pravartanamaviśeṣāṇām 4 upabhogāditarasya 5 samprati parimukto dvābhyām 6 mātāpitṛjaṁ sthūlaṁ prāyaśa itaranna tathā 7 pūrvotpattestatkāryatvaṁ bhogādekasya netarasya 8 saptadaśaika liṅgam 9 ṁ vyaktibhedaḥ karmaviśeṣāt 10 tadadhiṣṭhānāśraye dehe tadvādāttadvādaḥ 11 na svātantryāttadṛte chāyāvaccitravacca 12 mūrtatve'pi na saṁ ghātayogāttara- ṇivat 13 anuparimāṇaṁ tatkṛtiśruteḥ 14 tadannamayatvaśruteśca 15 puruṣārthaṁ saṁ sṛtirliṅgānāṁ sūpakāravadrājñaḥ 16 pāñcabhautiko dehaḥ 17 cāturbhautikamityeke 18 aikabhautikamityapare 19 na sāṁsiddhika caitanyaṁ   ṁ pratyekādṛṣṭeḥ 20 prapañcamaraṇādyabhāvaśca 21 madaśaktivaccetpratyekaparidṛṣṭe sāṁhatye tadu dbhavaḥ 22 jñānānmuktiḥ 23 bandho viparyayāt 24 niyata- kāraṇatvānna samuccayavikalpau 25 svapnajāgarābhyāmiva māyikāmāyi- kābhyāṁ nobhayormuktiḥ puruṣasya 26 itarasyāpi nātyantikam 27 saṁ kalpite'pyevam 28 bhāvanopacayācchuddhasya sarvaṁ prakṛtivat 29 rāgopahatirdhyānam 30 vṛttinirodhāttatsiddhiḥ 31 dhāraṇāsanasvakarmaṇā tatsiddhiḥ 32 nirodhaśchardividhāraṇābhyām 33 sthirasukhamāsanam 34 svakarma svāśramavihitakarmānuṣṭhānam 35 vairāgyādabhyāsācca 36 viparyayabhedāḥ pañca 37 aśaktiraṣṭāviṁ śatidhā tu 38 tuṣṭirnavadhā darśanam 39 siddhiraṣṭadhā 40 avāntarabhedāḥ pūrvavata 41 evamitarasyāḥ 43 ādhyātmikādibhedānnavadhā tuṣṭiḥ 44 ūhādibhiḥ siddhiḥ 45 netarāditarahānena vinā 46 daivādiprabhedā 47 ābrahmastambaparyantaṁ tatkṛte sṛṣṭirāvivekāt 48 ūrdhvaṁ sattvaviśālā 49 tamoviśālā ai mūlataḥ 50 madhye rajoviśālā 51 karmavacitryātpradhānaceṣṭā garbhadāsavat 52 āvṛttistatrāpyuttarottarayoniyogāddheyaḥ 53 samānaṁ jarāmaraṇādijaṁ du ḥkham 54 na kāraṇalayātkṛtakṛtyatā magnavadu tthānāt 55 akāryatve'pi tadyogaḥ pāravaśyāt 56 sa hi sarvavitsarvakartā 57 īdṛśeśvarasiddhiḥ siddhā 58 pradhānasṛṣṭiḥ parārthaṁ svato'pyabho- ktṛtvādu ṣṭraku nnamavahanavat 59 acetanatve'pi kṣīravacceṣṭitaṁ pradhānasya 60 karmavaddṛṣṭervā kālādeḥ 61 svabhāvācceṣṭitamanabhisaṁ dhānādbhṛtyavat 62 karmākṛṣṭervānāditaḥ 63 viviktabodhātsṛṣṭinivṛttiḥ pradhānasya sūdavatpāke 64 itara itaravattaddoṣāt 65 dvayorekatarasya vaudāsīnyama- pavargaḥ 66 anyasṛṣṭyuparāge'pi na virajyate prabuddharajjutattvasyaivoragaḥ 67 karmanimittayogācca 68 nairapekṣye'pi prakṛtyupakāre'viveko nimittam 69 nartakīvatpravṛttasyāpi nivṛttiścāritārthyāt 70 doṣabodhe'pi nopa- sarpaṇaṁ pradhānasya ku lavadhūvata 71 naikāntato bandhamokṣau puruṣasyāvivekā- dṛte 72 prakṛterāñjasyātsasaṅgatvātpaśuvata 73 rūpaiḥ saptabhirātmānaṁ badhnāti prādhānaṁ kośakāravadvimocayatyekarūpeṇa 74 nimittatvamavi- vekasya na dṛṣṭahāniḥ 75 tattvābhyāsānneti netīti tyāgādvivekasiddhiḥ 76 adhikāriprabhedānna niyamaḥ 77 bādhitānuvṛttyā madhyavivekato- 'pyupabhogaḥ 78 jīvanmuktaśca 79 upadeśyopadeṣṭṛtvāttatsiddhiḥ 80 śrutiśca 81 itarathāndhaparamparā 82 cakrabhramaṇavaddhṛtaśarīraḥ 83 saṁ skāraleśatastatsiddhiḥ 84 vivekānniḥśeṣadu ḥkhanivṛttau kṛtakṛtyatā netarānnetarāt 85 iti tṛtīyo'dhyāyaḥ caturtho'dhyāyaḥ rājaputravattattvopadeśāt 1 piśācavadanyārthopadeśe'pi 2 āvṛttira- sāṁkhya darśanam sakṛdu padeśāt 3 pitāputravadu bhayordṛṣṭatvāt 4 śyenavatsukhadu ḥkhī tyāgaviyogābhyām 5 ahinirvlayanīvat 6 chinnahastavadvā 7 asādhanānucintanaṁ bandhāya bharatavat 8 bahubhiryoge virodho rāgā- dibhiḥ ku mārīśaṅkhavat 9 dvābhyāmapi tathaiva 10 nirāśaḥ sukhī piṅgalāvat 11 anārambhe'pi paragṛhe sukhī sarpavat 12 bahuśā- stragurūpāsane'pi sārādānaṁ ṣaṭpadavat 13 iṣukāravannaikacittasya samā- dhihāniḥ 14 kṛtaniyamalaṅghanādānarthakyaṁ lokavat 15 tadvismaraṇe'pi bhekīvat 16 nopadeśaśravaṇe'pi kṛtakṛtyatā parāmarśādṛte virocanavat 17 dṛṣṭastayorindrasya 18 praṇatibrahmacaryopasarpaṇāni kṛtvā siddhi- rbahukālāttadvat 19 na kālaniyamo vāmadevavat 20 adhyasta- rūpopāsanātpāramparyeṇa yajñopāsakānāmiva 21 itaralābhe'pyāvṛttiḥ pañcāgniyogato janmaśruteḥ 22 viraktasya heyahānamupādeyopādānaṁ haṁsakṣī- ravat 23 labdhātiśayayogādvā tadvat 24 na kāmacāritvaṁ rāgopahate śukavat 25 guṇayogādbaddhaḥ śukavat 26 na bhogādrāgaśāntirmunivat 27 doṣadarśanādu bhayoḥ 28 na malinacetasyupadeśabījapraroho'javat 29 nābhāsamātramapi malinadarpaṇavat 30 na tajjasyāpi tadrūpatā paṅkajavat 31 na bhūtiyoge'pi kṛtakṛtyatopāsyasiddhivadu pāsyasiddhi- vat 32 iti caturtho'dhyāyaḥ pañcamo'dhyāyaḥ maṅgalācaraṇaṁ śiṣṭācārātphaladarśanācchrutitaśceti 1 neśvarādhiṣṭhite phalaniṣpattiḥ karmaṇā tatsiddheḥ 2 svopakārādadhiṣṭhānaṁ lokavat 3 laukike śvaravaditarathā 4 pāribhāṣiko vā 5 na rāgādṛte tatsiddhiḥ pratiniyatakāraṇatvāt 6 tadyoge'pi na nityamuktaḥ 7 pradhānaśaktiyogā- ccetsaṅgāpattiḥ 8 sattāmātrāccetsarvaiśvaryam 9 pramāṇābhāvānna tatsiddhiḥ 10 sambandhābhāvānnānumānam 11 śrutirapi pradhānakāryatvasya 12 nāvidyāśaktiyogo niḥsaṅgasya 13 tadyoge tatsiddhāvanyonyāśrayatvam 14 na bījānnaravatsādisaṁ sāraśruteḥ 15 vidyāto'nyatve brahmabādhaprasaṅgaḥ darśanam

16 abādhe naiṣphalyam 17 vidyābādhyatve jagato'pyevam 18 tadrūpatve sāditvam 19 na dharmāpalāpaḥ prakṛtikāryavacitryāt 20 ai śrutiliṅgādibhistatsiddhiḥ 21 na niyamaḥ pramāṇāntarāvakāśāt 22 ubhayatrāpyevam 23 arthātsiddhiścetsamānamubhayoḥ 24 antaḥkaraṇa- dharmatvaṁ dharmādīnām 25 guṇādīnāṁ ca nātyantabādhaḥ 26 pañcāvayava- yogātsukhasaṁ vittiḥ 27 na sakṛdgrahaṇātsambandhasiddhiḥ 28 niyata- dharmasāhityamubhayorekatarasya vā vyāptiḥ 29 na tattvāntaraṁ vastukalpa- nāprasakteḥ 30 nijaśaktyudbhavamityācāryāḥ 31 ādheyaśaktiyoga iti pañcaśikhaḥ 32 na svarūpaśaktirniyamaḥ punarvādaprasakteḥ 33 viśeṣaṇā- narthakyaprasakteḥ 34 pallavādiṣvanupapatteśca 35 ādheyaśaktisiddhau nijaśaktiyogaḥ samānanyāyāt 36 vācyavācakabhāvaḥ sambandhaḥ śabdārthayoḥ 37 tribhiḥ sambandhasiddhiḥ 38 na kārye niyama ubhayathā darśanāt 39 loke vyutpannasya vedārthapratītiḥ 40 na tribhirapauruṣeyatvādvedasya tadarthasyātīndriyatvāt 41 na yajñādeḥ svarūpato dharmatvaṁ vaiśiṣṭyāt 42 nijaśaktirvyutpattyā vyavacchidyate 43 yogyāyogyeṣu pratītijanakatvāttatsiddhiḥ 44 na nityatvaṁ vedānāṁ kāryatvaśruteḥ 45 na pauruṣeyatvaṁ tatkartuḥ puruṣasyābhāvāt 46 muktāmuktayorayogyatvāt 47 nāpauruṣeyatvānnityatvamannarādivat 48 teṣāmapi tadyoge dṛṣṭabādhādiprasaktiḥ 49 yasminnadṛṣṭe'pi kṛtabuddhirupajāyate tatpauruṣeyam 50 nijaśaktyabhivyakteḥ svataḥ prāmāṇyam 51 nāsataḥ khyānaṁ nṛśṛṅgavat 52 na sato bādhadarśanāt 53 nānirvacanīyasya tadabhāvāt 54 nānyathākhyātiḥ svavacovyā- ghātāt 55 sadasatkhyātirbādhābādhāt 56 pratītyapratītibhyāṁ na sphoṭātmakaḥ śabdaḥ 57 na śabdanityatvaṁ kāryatāpratīteḥ 58 pūrva- siddhasattvasyābhivyaktirdīpeneva ghaṭasya 59 satkāryasiddhāntaścetsiddha- sādhanam 60 nādvaitamātmano liṅgāttadbhedapratīteḥ 61 nānātmanāpi pratyakṣabādhāt 62 nobhābhyāṁ tenaiva 63 anyaparatvamavivekānāṁ tatra 64 nātmāvidyā nobhayaṁ jagadu pādānakāraṇaṁ niḥsaṅgatvāt 65 naikasyānandacidrūpatve dvayorbhedāt 66 du ḥkhanivṛtrgauṇaḥ 67 vimukti- te                                     sāṁkhya darśanam praśaṁsā mandānām 68 na vyāpakatvaṁ manasaḥ karaṇatvādindriyatvādvā 69 sakriyatvādgatiśruteḥ 70 na nirbhāgatvaṁ tadyogādghaṭavat 71 prakṛ- tipuruṣayoranyatsarvamanityam 72 na bhāgalābho bhāginaḥ nirbhāgatvaśruteḥ 73 nānandābhivyaktirmuktirnirdharmatvāt 74 na viśeṣaguṇocchittistadvat 75 na viśeṣagatirniṣkriyasya 76 nākāroparāgocchittiḥ kṣaṇi- katvādidoṣāt 77 na sarvocchittirapuruṣārthatvādidoṣāt 78 evaṁ śūnyamapi 79 saṁ yogāśca viyogāntā iti na deśādilābho'pi 80 na bhāgiyogo bhāgasya 81 nāṇimādiyogo'pyavaśyambhāvitvāttadu - cchitteritarayogavat 82 nendrādipadayogo'pi tadvat 83 na bhūtaprakṛ- titvamindriyāṇāmāhaṅkārikatvaśruteḥ 84 na ṣaṭpadārthaniyamastadbodhā- nmuktiḥ 85 ṣoḍaśādiṣvapyevam 86 nāṇunityatā tatkāryatvaśruteḥ 87 na nirbhāgatvaṁ kāryatvāt 88 na rūpanibandhanātpratyakṣaniyamaḥ 89 na parimāṇacāturvidhyaṁ dvābhyāṁ tadyogāt 90 anityatve'pi sthira- tāyogātpratyabhijñānaṁ sāmānyasya 91 na tadapalāpastasmāt 92 nānyanivṛttirūpatvaṁ bhāvapratīteḥ 93 na tattvāntaraṁ sādṛśyaṁ pratya- kṣopalabdheḥ 94 nijaśaktyabhivyaktirvā vaiśiṣṭyāttadu palabdheḥ 95 na saṁ jñāsaṁ jñisambandho'pi 96 na sambandhanityatobhayānityatvāt 97 nājaḥ sambandho dharmigrāhakamānabādhāt 98 na samavāyo'sti pramāṇā- bhāvāt 99 ubhayatrāpyanyathāsiddherna pratyakṣamanumānaṁ vā 100 nānumeya- tvameva kriyāyā nediṣṭhasya tattadvatorevāparokṣapratīteḥ 101 na pāñcabhautika     ṁ śarīraṁ bahūnāmupādānāyogāt 102 na sthūlamiti niyama ātivāhi- kasyāpi vidyamānatvāt 103 nāprāptaprakāśakatvamindriyāṇāmaprāpteḥ sarvaprāptervā 104 na tejo'pasarpaṇāttaijasaṁ cakṣurvṛttitastatsiddheḥ 105 prāptārthaprakāśaliṅgādvṛ ttisiddhiḥ 106 bhāgaguṇābhyāṁ tattvāntaraṁ vṛttiḥ sambandhārthaṁ sarpatīti 107 na dravyaniyamastadyogāt 108 na deśa- bhede'pyanyopādānatāsmadādivanniyamaḥ 109 nimittavyapadeśāttadvyapa- deśaḥ 110 ūṣmajāṇḍajajarāyujodbhijjasāṁkalpikasāṁsiddhika ceti na       ṁ ṛ niyamaḥ 111 sarveṣu pathivyupādānamasādhāraṇyāttadvyapadeśaḥ pūrvavata 112 na dehārambhakasya prāṇatvamindriyaśaktitastatsiddheḥ 113 bhoktu ra- darśanam dhiṣṭhānādbhogāyatananirmāṇamanyathā pūtibhāvaprasaṅgāt 114 bhṛtyadvārā svāmyadhiṣṭhitirnaikāntāt 115 samādhisuṣuptimokṣeṣu brahmarūpatā 116 dvayoḥ sabījamanyatra taddhatiḥ 117 dvayoriva trayasyāpi dṛṣṭatvānna tu dvau 118 vāsanayānarthakhyāpanaṁ doṣayoge'pi na nimittasya pradhānabādhakatvam 119 ekaḥ saṁ skāraḥ kriyānirvartako na tu pratikriyaṁ saṁ skārabhedā bahukalpanāprasakteḥ 120 na bāhyabuddhiniyamo vṛkṣagulmalatauṣadhivanaspa- titṛṇavīrudhādīnāmapi bhoktṛbhogāyatanatvaṁ pūrvavata 121 smṛteśca 122 na dehamātrataḥ karmādhikāritvaṁ vaiśiṣṭyaśruteḥ 123 tridhā trayāṇāṁ vyava- sthā karmadehopabhogadehobhayadehāḥ 124 na ki cidapyanuśayinaḥ 125 ṁ na buddhyādinityatvamāśrayaviśeṣe'pi vahnivat 126 āśrayāsiddheśca 127 yogasiddhayo'pyauṣadhādisiddhivannāpalapanīyāḥ 128 na bhūtacaitanyaṁ pratyekādṛṣṭeḥ sāṁhatye'pi ca sāṁhatye'pi ca 129 iti pañcamo'dhyāyaḥ ṣaṣṭho'dhyāyaḥ astyātmā nāstitvasādhanābhāvāt 1 dehādivyatirikto'sau vaicitryāt 2 ṣaṣṭhīvyapadeśādapi 3 na śilāputravaddharmigrāhakamānabādhāt 4 atyantadu ḥkhanivṛttyā kṛtakṛtyatā 5 yathā du ḥkhātkleśaḥ puruṣasya na tathā sukhādabhilāṣaḥ 6 ku trāpi ko'pi sukhīti 7 tadapi du ḥkhaśa- balamiti du ḥkhapakṣe niḥkṣipante vivecakāḥ 8 sukhalābhābhāvāda- puruṣārthatvamiti cenna dvaividhyāt 9 nirguṇatvamātmano'saṅgatvādiśruteḥ 10 paradharmatve'pi tatsiddhiravivekāt 11 anādiraviveko'nyathā doṣadvayaprasakteḥ 12 na nityaḥ syādātmavadanyathānucchittiḥ 13 prati- niyatakāraṇanāśyatvamasya dhvāntavat 14 atrāpi pratiniyamo'nva- yavyatirekāt 15 prakārāntarāsambhavādaviveka eva bandhaḥ 16 na muktasya punarbandhayogo'pyanāvṛttiśruteḥ 17 apuruṣārthatvamanyathā 18 aviśeṣāpattirubhayoḥ 19 muktirantarāyadhvasterna paraḥ 20 tatrāpyavirodhaḥ 21 adhikāritraividhyānna niyamaḥ 22 dārḍhyārthamuttareṣām 23 sthirasukhamāsanamiti na niyamaḥ 24 dhyānaṁ nirviṣayaṁ manaḥ 25 ubhaya- sāṁkhya darśanam thāpyaviśeṣaścennaivamuparāganirodhādviśeṣaḥ 26 niḥsaṅge 'pyuparāgo'vi- vekāt 27 japāsphaṭikayoriva noparāgaḥ ki tvabhimānaḥ 28 dhyā- ṁ nadhāraṇābhyāsavairāgyādibhistannirodhaḥ 29 layavikṣepayorvyāvṛttyetyā- ṛ cāryāḥ 30 na sthānaniyamaścittaprasādāt 31 prakaterādyopādānatānyeṣāṁ kāryatvaśruteḥ 32 nityatve'pi nātmano yogyatvābhāvāt 33 śrutivi- rodhānna ku tarkāpasadasyātmalābhaḥ 34 pāramparye'pi pradhānānuvṛttiraṇuvata 35 sarvatra kāryadarśanādvibhutvam 36 gatiyoge'pyādyakāraṇatāhānira- ṇuvata 37 prasiddhādhikyaṁ pradhānasya na niyamaḥ 38 sattvādīnāmataddharmatvaṁ tadrūpatvāt 39 anupabhoge'pi pumarthaṁ sṛṣṭiḥ pradhānasyoṣṭraku nnamavahanavat ai 40 karmavacitryātsṛṣṭivaicitryam 41 sāmyavaiṣamyābhyāṁ kāryadvayam 42 vimuktabodhānna sṛṣṭiḥ pradhānasya lokavat 43 nānyopasarpaṇe'pi muktopabhogo nimittābhāvāt 44 puruṣabahutvaṁ vyavasthātaḥ 45 upādhiścettatsiddhau punardvaitam 46 dvābhyāmapi pramāṇavirodhaḥ 47 dvābhyāmapyavirodhānna pūrvamuttaraṁ ca sādhakābhāvāt 48 prakāśatasta- tsiddhau karmakartṛvirodhaḥ 49 jaḍavyāvṛtto jaḍaṁ prakāśayati cidrūpaḥ 50 na śrutivirodho rāgiṇāṁ vairāgyāya tatsiddheḥ 51 jagatsatyatvamadu - ṣṭakāraṇajanyatvādbādhakābhāvāt 52 prakārāntarāsambhavātsadu tpattiḥ 53 ahaṁkāraḥ kartā na puruṣaḥ 54 cidavasānā bhuktistatkarmārjita- tvāt 55 candrādiloke 'pyāvṛttirnimittasadbhāvāt 56 lokasya nopadeśātsiddhiḥ pūrvavata 57 pāramparyeṇa tatsiddhau vimuktiśrutiḥ 58 gatiśruteśca vyāpakatve'pyupādhiyogādbhogadeśakālalābho vyomavat 59 anadhiṣṭhitasya pūtibhāvaprasaṅgānna tatsiddhiḥ 60 adṛṣṭadvārā cedasambaddhasya tadasambhavājjalādivadannare 61 nirguṇatvāttadasambhavādahaṁ kāradharmā hyete 62 viśiṣṭasya jīvatvamanvayavyatirekāt 63 ahaṁkā- rakartradhīnā kāryasiddhirneśvarādhīnā pramāṇābhāvāt 64 adṛṣṭodbhūtivatsa- mānatvam 65 mahato'nyat 66 karmanimittaḥ prakṛteḥ svasvāmibhāvo- 'pyanādirbījānnaravat 67 avivekanimitto vā pañcaśikhaḥ 68 liṅgaśarīranimittaka iti sanandanācāryaḥ 69 yadvā tadvā tadu cchittiḥ puruṣārthastadu cchittiḥ puruṣārthaḥ 70 darśanam iti ṣaṣṭho'dhyāyaḥ iti sāṁkhyadarśanam -- II"svara-k.r.s.na Saa.mkhya-kaarikaa

The Saa.mkhya-kaarikaa Text with some apparatus by Ferenc Ruzsa

Copyright (C) Ferenc Ruzsa, 1998

I hereby license this file to be freely copied for scholarly purposes. Anyone wishing to sell the file, or include it in any collection which is distributed for profit, must contact me to negotiate an appropriate license.

The following editions have been utilised: V2: Solomon, Dr. Esther A.: Saa.mkhya-V.rtti (V2). Edited by -. Ahmedabad 1973. T: Takakusu, M. J.: La Saa.mkhyakaarikaa etudiee a la lumiere de sa version chinoise (II). In Bulletin de l'Ecole Fran^Зaise d'Extreme-Orient IV. (1904) pp. 978-1064. V1: Solomon, Dr. Esther A.: Saa.mkhya-Saptati-V.rtti (V1). Edited by -. Ahmedabad 1973. G: Wilson, Horace Hayman: The Saankhya Kaarikaa with the Bhaashya or Commentary of Gaurapaada. Oxford 1837. Y: Kumar, Dr. Shiv ^Вs Bhargava, Dr. D. N.: Yuktidiipikaa. Delhi 1990-92. M & J: Saa.mkhya-kaarikaa of Srimad Isvarakrisna. With the Matharavritti of Matharacharya. Edited by Sahityacarya Pt. Vishnu Prasad Sharma And the 'Jayamangala' of Shri Shankara. Critically edited with an Introduction by Shri Satkari Sharma Vangiya. 3. ed., Varanasi 1994. (Chowkhamba Sanskrit Series 56.) V: Bha.t.taacaarya, Raama"sa.mkara: Saa.mkhyatattvakaumudii (II"svarak.r.s.na- k.rta Saa.mkhyakaarikaa tathaa Vaacaspatimi"sra-k.rta Tattvakaumudii kaa hindii- anuvaada eva.m Jyoti.smatii vyaakhyaa). Pra.netaa -. Vaaraa.nasii 1967; 2. ed. 1976; repr. Delhi 1989. K: [Facsimile of a manuscript with the comments of an unknown scholiast] in Chandra, Lokesh: Sanskrit Texts from Kashmir. Volume 1. Reproduced by -. New Delhi 1982, pp. 213-236. B: Garbe, Richard: The Saa.mkhya-Pravacana-Bhaa.sya or Commentary on the Exposition of the Saankhya Philosophy by Vij~naanabhik.su. Edited by -. Cambridge, Massachusets 1943. (Harvard Oriental Series, vol. II.) D: Deussen, Paul: Die nachvedische Philosophie der Inder. (Allgemeine Geschichte der Philosophie I.3.) 4. ed. Leipzig 1922. S: Sinha, Nandalal: The Samkhya Philosophy. Containing (1) Saamkhya-pravachana Suutram, with the Vritti of Aniruddha, and the Bhaa.sya of Vijnaana Bhik.su and extracts from the Vritti-saara of Mahaadeva Vedantin; (2) Tatva Samaasa; (3) Saamkhya Kaarikaa; (4) Pancha"sikhaa Suutram. Translated by -. Allahabad 1915. (The Sacred Books of the Hindus); repr. Delhi 1979.

Some of these editions also offer alternative readings; these are specified in brackets, e.g. G(D) refers to the variant reading in Wilson's apparatus which he codes with 'D'. When unspecified, it is shown as (var). When the explanatory part of a commentary seems to quote the text, but with some difference, it is marked with (comm). The transcription is that of Velthuis. The coalescence of vowels is shown by an apostroph ('); if the second was long or v.rddhied, the sign is `; if the first was long, ^ and * are used instead. For the avagraha .a appears.

Please send your remarks to: F_RUZSA@ISIS.ELTE.HU

1 du.hkha-trayaa'bhighaataaj	jij~naasaa tad-apa1ghaatake hetau d.r.s.te saa ^paa'rthaa cen	n' aikaa'ntaa'ty-antato .a-bhaavaat. 1 abhi M, G(A, D, G); ava J, S 2 d.r.s.tavad aanu"sravika.h	sa hy a-vi"suddhi1 k.sayaa'ti"saya-yukta.h tad-vipariita.h "sreyaan 	vyaktaa'-vyakta-j~na-vij~naanaat. 1 avi"suddha.h M 3 muula-prak.rtir a-vik.rtir	mahad-aadyaa.h1 prak.rti-vik.rtaya.h sapta .so.da"sakas tu vikaaro	na prak.rtir na vik.rti.h puru.sa.h.  1 aadyaa V1, V2 4 d.r.s.tam anumaanam aapta-vacana.m ca1 sarva-pramaa.na-siddhatvaat tri-vidha.m pramaa.nam i.s.ta.m	prameya-siddhi.h pramaa.naad dhi. 1 aapta.m vacana.m V (editor's emendation) 5 prati-vi.sayaa'dhyavasaayo	d.r.s.ta.m tri1-vidham anumaanam aakhyaatam tal li"nga-li"ngi2-puurvakam	aapta-"srutir aapta-vacana.m tu3.	1 dvi V2    2 li"ngi-li"nga K     3 ca V2, V1, J 6 saamaanyatas tu d.r.s.taad	atii'ndriyaa.naam pratiitir1 anumaanaat tasmaad api caa '-siddham	paro.ak.sam aaptaa`gamaat siddham2.	1 prasiddhir V2, V1, G(D), Y     2 saadhyam Y, M 7 ati-duuraat saamiipyaad	indriya-ghaataan mano.an-avasthaanaat sauk.smyaad vyavadhaanaad abhibhavaat samaanaa'bhihaaraac ca. 8 sauk.smyaat tad-an-upalabdhir	naa '-bhaavaat kaaryatas tad-upalabdhi.h1 mahad-aadi tac ca2 kaaryam	prak.rti-vi-ruupa.m sa-ruupa.m3 ca.	1 upalabdhe.h J, V, K	2 tac ca mahad-aadi D		3 saruupa.m viruupa.m J, V; viruupa.m svaruupa.m G (G) 9 a-sad-a-kara.naad upaadaana-graha.naat sarva-sambhavaa'-bhaavaat "saktasya "sakya-kara.naat	kaara.na-bhaavaac ca sat-kaaryam. 10 hetumad a-nityam a-vyaapi sa-kriyam an-ekam aa"srita.m li"ngam saa'vayava.m para-tantra.m	vyakta.m vipariitam a-vyaktam. 11 tri-gu.nam a-viveki vi.saya.h	saamaanyam a-cetana.m prasava-dharmi vyakta.m tathaa pradhaana.m	tad-vipariitas tathaa ca pumaan. 12 priity-a-priiti-vi.saadaa`tmakaa.h prakaa"sa-prav.rtti1-niyamaa'rthaa.h anyo.anyaa'bhibhavaa`"sraya-	janana-mithuna-v.rttaya"s ca gu.naa.h.	1 prav.rttir K 13 sattva.m laghu prakaa"sakam1	i.s.tam upa.s.tambhaka.m2 cala.m ca raja.h guru vara.nakam eva tama.h	pradiipavac caa 'rthato v.rtti.h. 1 prakaa"sam K    	2upastambhaka.m D 14 a-viveky-aadi hi siddha.m1	traigu.nyaat tad-viparyayaa2'-bhaavaat kaara.na-gu.naa`tmakatvaat	kaaryasyaa '-vyaktam api siddham.		1 [my emendation]; -aadi-siddhas V1, V2; -aadi.h siddhas G, J, Y, M;	-aade.h siddhis V, D, S; -aadir hi siddha.m K     2 viparyaye V 15 bhedaanaa.m parimaa.naat	samanvayaac chaktita.h prav.rtte"s ca kaara.na-kaarya-vibhaagaad	a-vibhaagaad vai"sva-ruupasya1	1 ruupyasya J, Y, M, V, K 16 kaara.nam asty avyakta.m	pravartate tri-gu.nata.h samudayaac1 ca pari.naama2ta.h salilavat	prati-prati3-gu.naa`"sraya4-vi"se.saat.	1 samudayaa"s K	2 parimaa.na V2 3 pratipatti V1	3 + 4 p.rthak-p.rthag-bhaajana V2(comm) 17 sa.mghaata-paraa'rthatvaat		tri-gu.naa`di-viparyayaad adhi.s.thaanaat puru.so .asti bhokt.r-bhaavaat	kaivalyaa'rtha.m1 prav.rtte"s ca.	1 'rtha- V1, M, K 18 janana1-mara.na-kara.naanaa.m		prati-niyamaad a-yugapat prav.rtte"s ca puru.sa-bahutva.m siddha.m		trai-gu.nya2-viparyayaac c' aiva. 1 janma V2, V1, G(B, D), M, V, K, D    2 tri-gu.naa`di V2, V1, Y 19 tasmaac ca viparyaasaat1	siddha.m saak.sitvam asya puru.sasya kaivalyam maadhya-sthya.m	dra.s.t.rtvam2 a-kart.r-bhaava"s3 ca.	1 viparyayaat V1    2 dra.s.titvam V2; pra.s.thitvam V1     3 -bhaavaac V2 20 tasmaat tat-sa.myogaad	a-cetana.m cetanaavad iva li"nga.m gu.na-1kart.rtve ca2 tathaa	kart^ eva bhavaty3 udaasiina.h4. 1 gu.naa.h V2    2 .api J, M, V     3 bhavatiity  G (note)     4 udaasiinaa V2 21 puru.sasya dar"sanaa'rtha.m	kaivalyaa'rtha.m1 tathaa pradhaanasya pa"ngv-andhavad ubhayor api	sa.myogas tat-k.rta.h sarga.h.	1 dar"sanaa'rtha.h kaivalyaa'rthas Y 22 prak.rter mahaa.ms, tato .aha.m-	kaaras, tasmaad ga.na"s ca1 .so.da"saka.h tasmaad api .so.da"sakaat		pa~ncabhya.h pa~nca bhuutaani. 1 tu V1 23 adhyavasaayo buddhir	dharmo j~naana.m vi-raaga ai"svaryam saattvikam etad-ruupa.m	taamasam asmaad viparyastam. 24 abhimaano .aha.m-kaaras	tasmaad dvi-vidha.h pravartate sarga.h ekaada"saka"s ca ga.nas1	tan-maatra.h2 pa~ncaka"s3 c' aiva. 1 aindriya ekaada"sakas V1, G(B), Y, M	2 maatra- J, M, V, K, S; maatraka.h V1    3 pa~ncaka~n S 25 saattvika ekaada"saka.h	pravartate vaik.rtaad aha.m-kaaraat bhuutaa`des tan1-maatra.h	sa taamasas taijasaad ubhaya.m.	1 taan Y, M (var), V 26 buddhii'ndriyaa.ni cak.su.h1-	"srotra-ghraa.na-rasana2-tvag-aakhyaani3 vaak-paa.ni-paada-paayuu	'pasthaan4 karm'endriyaany aahu.h.	1 "srotra- V1, M; kar.na- Y, M (var) 2 + 3 tvak-cak.suu-rasana-naasikaa*khyaani V1, Y, M 	3 spar"sanaani V2; spar"sanakaani G    4 'pasthaa.h V2, Y;'pastha.m K 27 ubhayaa`tmakam atra mana.h	sa.mkalpakam indriya.m ca saa-dharmyaat gu.na-pari.naama-vi"se.saan	naanaatvam baahya2-bhedaac3 ca.1	1 sa.mkalpakam atra mana.h,	tac c' endriyam ubhayathaa samaakhyaatam	 antas tri-kaala-vi.saya.m	tasmaad ubhaya-pracaara.m tat. V2, Y	2 graahya M	3 bhedaa"s G(A, E, F), J, V, S, D 28 "sabdaa`di.su1 pa~ncaanaam	aalocana-maatram i.syate v.rtti.h vacanaa`daana-vihara.n'otsargaa`nandaa"s ca2 pa~ncaanaam. 1 ruupaa`di.su V2, V1, G(B, D) Y, V    2 -s tu V2, V1, M 29 svaa-lak.sa.nya.m1 v.rttis	trayasya s^ ai.saa bhavaty a-saamaanyaa saamaanya-ka.ra.na-v.rtti.h	praa.naa`dyaa vaayava.h pa~nca. 1 lak.sa.nyaa V1, M	30 yugapac catu.s.tayasya tu1		v.rtti.h krama"sa"s ca tasya nirdi.s.taa d.r.s.te tathaa ^py a-d.r.s.te	trayasya tat-puurvikaa v.rtti.h.	1 hi M 31 svaa.m svaam pratipadyante	paras-paraa`kuuta-hetukaa.m1 v.rttim puru.saa'rtha eva hetur	na kena cit kaaryate kara.nam. 1 haitukii.m K, J; hetukii.m V1(comm); hetukii Y 32 kara.na.m trayoda"sa-vidha.m	tad aahara.na1-dhaara.na-prakaa"sa-karam kaarya.m ca tasya da"sadhaa	*haarya.m, dhaaryam prakaa"sya.m ca.	1 aagraha.na V1, 33 anta.h-kara.na.m tri-vidha.m	da"sadhaa baahya.m trayasya vi.sayaa`khyam saamprata-kaalam baahya.m	tri-kaalam aabhy1-antara.m kara.nam.	1 abhy V2, D 34 buddhii'ndriyaa.ni te.saam	pa~nca vi"se.saa'-vi"se.sa-vi.sayaa.ni1 vaag bhavati "sabda-vi.sayaa	"se.saa.ni tu2 pa~nca-vi.sayaa.ni1.	1 vi.sayii.ni V1, J	2 "se.saa.ny api V2, V1, Y, M 35 saa'nta.h-kara.naa buddhi.h	sarva.m vi.sayam avagaahate yasmaat tasmaat tri-vidha.m kara.na.m	dvaari dvaaraa.ni "se.saa.ni. 36 ete pradiipa-kalpaa.h	paras-para-vi-lak.sa.naa gu.na-vi"se.saa.h k.rtsnam puru.sasyaa 'rtham	prakaa"sya buddhau prayacchanti. 37 sarvam pratyupabhoga.m		yasmaat puru.sasya saadhayati buddhi.h s^ aiva ca vi"sina.s.ti puna.h1	pradhaana-puru.saa'ntara.m suuk.smam. 1 tata.h M 38 tan-maatraa.ny a-vi"se.saas	tebhyo bhuutaani pa~nca pa~ncabhya.h ete sm.rtaa vi"se.saa.h	"saantaa ghoraa"s ca muu.dhaa"s ca1.	1 santo ["saanto ?] ghora"s ca muu.dha"s ca V1 39 suuk.smaa maataa-pit.r-jaa.h	saha prabhuutais tridhaa vi"se.saa.h syu.h suuk.smaas te.saa.m niyataa	maataa-pit.r-jaa nivartante. 40 puurv'otpannam a-sakta.m	niyatam mahad-aadi suuk.sma-pary-antam sa.msarati nir-upabhogam1	bhaavair adhi2vaasita.m li"ngam. 1 niruupa-bhoga.m G	2 ati V2 41 citra.m yathaa *"srayam .rte	sthaa.nv1-aadibhyo vinaa yathaa2 chaayaa tadvad vinaa ^vi"se.sair	na ti.s.thati3 nir-aa"sraya.m li"ngam. 1 tantv K	2 yathaa vinaa G, D    3 -s ti.s.thati na M 42 puru.saa'rtha-hetukam ida.m	nimitta-naimittika-prasa"ngena prak.rter vibhutva-yogaan	na.tavad vyavati.s.thate1 li"ngam. 1 vyaati.s.thate T 43 saa.msiddhikaa"s ca bhaavaa.h		praak.rtikaa vaik.rtaa"s ca dharmaa`dyaa.h d.r.s.taa.h kara.naa`"srayi.na.h	kaaryaa`"srayi.na"s ca kalalaa`dyaa.h. 44 dharme.na gamanam uurdhva.m	gamanam adhastaad bhavaty a-dharme.na j~naanena caa 'pavargo	viparyayaad i.syate bandha.h. 45 vai-raagyaat prak.rti-laya.h	sa.msaaro bhavati raajasaad1 raagaat ai"svaryaad a-vighaato	viparyayaat tad-viparyaasa.h.	1 raajasaad bhavati V1(comm), M 46 e.sa pratyaya-sargo	viparyayaa'-"sakti-tu.s.ti-siddhy-aakhya.h gu.na-vai.samya1-vimardaat2	tasya ca3 bhedaas tu pa~ncaa"sat. 1 vai"samya K    2 vimar"saat T, K; vimardena V2, V1(comm), J, M; vimarde V1	3 [missing] V2, V1, J, M 47 pa~nca viparyaya-bhedaa	bhavanty a-"sakte"s1 ca kara.na-vaikalyaat a.s.taavi.m"sati-bhedaas2	tu.s.tir navadhaa ^.s.tadhaa siddhi.h.	1 a-"sakti"s V1, G (except for D), J, Y, V, K    2 bhedaa V1, J, Y, M, V, K 48 bhedas tamaso .a.s.ta-vidho	mohasya ca da"sa-vidho mahaa-moha.h taamisro1 .a.s.taa2-da"sadhaa	tathaa bhavaty andha-taamisra.h1.	1 taami"sro, -a.h D	2 .a.s.ta G; .a.s.to K 49 ekaada"s' endriya-vadhaa.h1	saha buddhi-vadhair a-"saktir uddi.s.taa2 saptada"sa vadhaa3 buddher4	viparyayaat5 tu.s.ti-siddhiinaam.	1 vadhaa G    2 upadi.s.taa J, K     3 saptada"sa-dhaa G;. ca J, K;. tu D	4 buddhir Y	5 viparyayaas J; viparyayaa K 50 aadhy-aatmikaa"s1 catasra.h	prak.rty-upaadaana-kaala-bhaagyaa2`khyaa.h baahyaa vi.say'oparamaac	ca pa~nca3 nava4 tu.s.tayo .abhimataa.h 5.	1 aadhy-aatmikya"s G(E), Y, M; adhy-aatmikaa"s K    2 bhaaga V1, G(F), D	3 -ramaat pa~nca ca Y, V, K; -ramaat pa~nca J, M, B, S;	  -ramaa"s ca pa~nca V1, G(D); -ramaa.h pa~nca D 	4 nava ca M	5 -hitaa.h G(D, F), Y, M, D 51 uuha.h "sabdo .adhyayana.m	du.hkha-vighaataas traya.h1 su-h.rt-praapti.h daana.m ca siddhayo .a.s.tau2	siddhe.h3 puurvo .a"nku"sas tri-vidha.h	1 -vighaata-traya.m V1, M	2 siddha-yogo K    3 siddhi V2; siddhe V1 52 na vinaa bhaavair li"nga.m	na vinaa li"ngena bhaava-1nirv.rtti.h2 li"ngaa`khyo bhaavaa`khyas	(tasmaad dvi-vidha.h pravartate3 sarga.h.) 1 bhaavena li"nga- V1		2 viniv.rtti.h V1; sa.msiddhi.h Y, M(var.); ni.spatti.h J, M(var)	3 bhavati dvi-dhaa M 53 a.s.ta-vikalpo daivas1	tairyag-yona"s2 ca3 pa~ncadhaa bhavati maanu.sya"s4 c' aika5-vidha.h	samaasato bhautika.h6 sarga.h.	G(D) [uses neuter in the first three half-lines:	     -a.m instead of -o, -as, -a"s, -a"s]	1 devas V1     2 tiryag-yoni"s V1; tairyag-yonya"s J     3 [missing] G(D)	4 maanu"saka"s V (var)     5 tv eka G(D)     6 .aya.m tridhaa G(D) 54 uurdhva.m sattva-vi"saalas	tamo-vi"saala"s ca1 muulata.h sarga.h madhye rajo-vi"saalo	Brahmaa`di2 stamba-pary-anta.h3.	1 -as tu V1, Y, M(var)	2 -i.h D     3 -a.m G (comm -a.h) 55 tatra1 jaraa-mara.na-k.rta.m2	du.hkham praapnoti cetana.h puru.sa.h li"ngasyaa ` vi3niv.rttes	tasmaad du.hkha.m sva-bhaavena4. 1 atra V1, Y, M; atra janma- Y(comm. to verse 1) 2 [missing] V2    3 'pi V1     4 samaasena V1, Y, M 56 ity e.sa prak.rti-k.rto1		mahad-aadi-vi"se.sa2-bhuuta-pary-anta.h3 prati-puru.sa-vimok.saa'rtha.m	svaa'rtha iva paraa'rtha4 aarambha.h.	1 k.rtau G(D); k.rta.h Y; vik.rta.h V1    2 vi.saya M	3 pravartate tattva-bhuuta-bhaavaa`khya.h Y, M(var.);	  pravartate vaik.rta.h prajaa-sarga.h V1	4 'rtham V1 57 vatsa-viv.rddhi-nimitta.m	k.siirasya yathaa prav.rttir a-j~nasya puru.sa-vimok.sa-nimitta.m	tathaa prav.rtti.h pradhaanasya. 58 autsukya-niv.rtty-artha.m	yathaa kriyaasu pravartate loka.h puru.sasya vimok.saa'rtham1	pravartate tadvad a-vyaktam.	1 puru.sa-vimok.sa-nimitta.m V1 59 ra"ngasya dar"sayitvaa	nivartate nartakii yathaa n.rtyaat puru.sasya tathaa *tmaanam	prakaa"sya vinivartate1 prak.rti.h.	1 nivartate G 60 naanaa-vidhair upaayair1	upakaari.ny an-upakaari.na.h pu.msa.h gu.navaty a-gu.nasya satas	tasyaa 'rtham apaa'rthaka.m carati2. 1 naanaa-vidh'opakaarair D	2 kurute G(D) 61 prak.rte.h su-kumaaratara.m	na ki.m-cid astii 'ti me matir bhavati yaa d.r.s.taa ^smii 'ti punar	na dar"sanam upaiti puru.sasya. 62 tasmaan na badhyate1 .addhaa	na2 mucyate3 naa 'pi sa.msarati ka"s-cit4 sa.msarati badhyate mucyate ca naanaa*"srayaa prak.rti.h	1 mucyate G(C), D 	2 naa 'pi G, M, K, D; na V1; [missing] V2	3 badhyate G(C), D; [missing] V2    4 puru.sa.h B, D, S ; ki.m-cit V2 63 ruupai.h saptabhir eva tu1		badhnaaty aatmaanam aatmanaa prak.rti.h s^ aiva ca puru.saa'rtham prati2	vimocayaty ekaruupe.na.	1 eva.m V1, M; eva V2, G	2 puru.sasyaa 'rtha.m prati M; puru.sasyaa 'rtha.m V2, D	[This verse is missing in Paramaartha's Chinese version (T)] 64 eva.m tattvaa'bhyaasaan	naa 'smi na me naa 'ham ity a-pari"se.sam a-viparyayaad vi-"suddha.m	kevalam utpadyate j~naanam. 65 tena niv.rtta-prasavaam	artha-va"saat sapta-ruupa-viniv.rttaam1 prak.rtim pa"syati puru.sa.h	prek.sakavad avasthita.h su-stha.h2.	1 viniv.rtta.h V2, V1	2 sva-stha.h V2, V1, J, M, V; svaccha.h V(var), K 66 d.r.s.taa may^ ety1 upek.saka2	eko d.r.s.taa ^ham ity uparataa ^nyaa3 sati sa.myoge .api tayo.h	prayojana.m .naa 'sti sargasya.	1 ra"nga-stha ity G(D)	2 upek.sata K	3 uparat^ aikaa V2(?),V1, G(D); uparamaty anyaa G(var), J(var), V, K, S 67 samyag-j~naanaa'dhigamaad	dharmaa`diinaam a-kaara.na-praaptau ti.s.thati sa.mskaara-va"saac	cakra-bhramavad1 dh.rta-"sariira.h.	1 bhramivad V, K 68 praapte "sariira-bhede	caritaa'rthatvaat pradhaana-viniv.rttau aikaa'ntikam aaty-antikam	ubhaya.m kaivalyam aapnoti. 69 puru.saa1'rtha-2j~naanam3 ida.m	guhyam parama-r.si.naa samaakhyaatam sthity-utpatti-pralayaa"s4		cintyante5 yatra bhuutaanaam. 1 paramaa K    2 'rtha.m V1, D; 'rthaa- Y     3 'rtham Y	4 pralayaac K	5 cintyate V1, K; cintyante ca Y 70 etat pavitram agryam 	munir AAsuraye .anukampayaa pradadau AAsurir api Pa~nca-"sikhaaya tena1 bahudhaa2-k.rta.m tantram.	1 tena ca G, Y, M	2 bahulii M	[This verse is not commented on by G] 71 "si.sya1-param-parayaa *gatam	II"svara-k.r.s.nena c' aitad aaryaabhi.h sa.mk.siptam aarya-matinaa	samyag vij~naaya siddhaa'ntam.	1 "si.s.ta K	[This verse is not commented on by G] 72 saptatyaa.m kila1 ye .arthaas	te .arthaa.h k.rtsnasya .Sa.s.ti-tantrasya aakhyaayikaa2-virahitaa.h	para-vaada-vivarjitaa"s caa 'pi3.	1 khalu K    2 vyaakhyaayikaa V1     3 c' eti M, V	[This verse is not commented on by G;	 Paramaartha (T) remarks that it is not original] 73 tasmaat samaasa-d.r.s.ta.m	"saastram ida.m naa'rthata"s ca parihii.nam tantrasya1 b.rhanmuurter	darpa.na-sa"nkraantam iva bimbam. 1 . ca M	[This verse appears only in V1 and M, after the word samaaptam] The words of the Saa.mkhya-kaarikaa (variant readings are not given)

A a-kara.na 9 a-kart.r 19 a-kaara.na 67 ak.sa 6 a-gu.na 60 agrya 70 a"nku"sa 51 a-cetana 11, 20 a-j~na 57 ati-duura 7 ati"saya 2 atii'ndriya 6 aty-anta 1 atra 27 a-d.r.s.ta 30 addhaa 62 a-dharma 44 adhastaat 44 adhigama 67 adhivaasita 40 adhi.s.thaana 17 adhyayana 51 adhyavasaaya 5, 23 an-avasthaana 7 a-nitya 10 anukampaa 70 an-upakaarin 60 an-upalabdhi 8 anumaana 4-6 an-eka 10 anta 1, 40, 54, 56, 71 anta.h-kara.na 33, 35 antara 33, 37 antika 68 andha-taamisra 48 andhavat 21 anya 66 anyo.anya 12 apaghaataka 1 a-pari"se.sa 64 apavarga 44 apaa'rtha 1 apaa'rthaka 60 api 6, 14, 21-22, 30, 62, 66, 70, 72 a-priiti 12 a-bhaava 1, 8-9, 14 abhighaata 1 abhibhava 7, 12 abhimata 50 abhimaana 24 abhihaara 7 abhyaasa 64 a-yugapat 18 artha 1, 12-13, 17, 21, 31, 36, 42, 56, 58, 60, 63, 65, 69, 72 arthaka 60 arthatva 17, 68 avagaah 35 avayava 10 avasthaana 7 avasthita 65 a-vik.rti 3 a-vighaata 45 a-viparyaya 64 a-vibhaaga 15 a-vivekin 11, 14 a-vi"suddhi 2 a-vi"se.sa 34, 38, 41 a-vyakta 2, 10, 14, 16, 58 a-vyaapin 10 a-"sakti 46-47, 49 a.s.ta 51 a.s.ta-dhaa 47 a.s.ta-vikalpa 53 a.s.ta-vidha 48 a.s.taada"sa-dhaa 48 a.s.taavi.m"sati 47 as 16-17, 39, 61, 64, 66 a-sakta 40 a-sat 9 a-saamaanya 29 a-siddha 6 ah 26 aha.m-kaara 22, 24, 25 aham 61, 64, 66

AA aa 55 aakuuta 31 aakhyaa 26, 33, 46, 50, 52 aakhyaata 5 aakhyaayikaa 72 aagata 71 aagama 6 aatmaka 12, 27, 50 aatmakatva 14 aatman 59, 63 aaty-antika 68 aadaana 28 aadi 3, 8, 14, 17, 25, 28-29, 40-41, 43, 54, 56, 67 aadhy-aatmaka 50 aananda 28 aanu"sravika 2 aap 68 aapta 5 aapta-vacana 4 aaptaa`gama 6 aabhy-antara 33 aarambha.h 56 aarya 71 aaryaa 71 aalocana 28 aa"sraya 12, 16, 41, 62 aa"srayi.n 43 aa"srita 10 AAsuri 70 aahara.na 32 aahaarya 32

I iti 56, 61, 64, 66 idam 19, 23, 42, 69 indriya 6, 26-27, 34, 49 indriya-ghaata 7 iva 20, 56 i.s 28, 44 i.s.ta 4, 13

II II"svara-k.r.s.na 71

U utpatti 69 utpad 64 utpanna 40 utsarga 28 udaasiina 20 uddi.s.ta 49 upakaarin 60 upabhoga 40 uparam 66 uparama 50 upalabdhi 8 upa.s.tambhaka 13 upastha 26 upaadaana 9, 50 upaaya 60 upe 61 upek.saka 66 ubhaya 21, 25, 27, 68

UU uurdhvam 44, 54 uuha 51

.R .rte 41

E eka 10, 63, 66 eka-vidha 53 ekaada"sa 49 ekaada"saka 24-25 ekaa'nta 1 etad 23, 29, 36, 38, 46, 56, 70, 71 eva 13, 18, 24, 31, 37, 63 evam 64

AI aikaa'ntika 68 ai"svarya 23, 45

AU autsukya 58

K ka.ra.na 29 kara 32 kara.na 9, 18, 31-33, 35, 43, 47 kart.r 19-20 kart.rtva 20 karm'endriya 26 kalala 43 kalpa 36 kalya 47 kaara 22, 24, 25 kaara.na 14-16, 67 kaara.na-bhaava 9 kaarya 8-9, 14-15, 32, 43 kaala 33, 50 kim 31, 61-62 kila 72 kumaara 61 k.r 31 k.rta 21, 25, 43, 55-56, 70 k.rtsna 36, 72 k.r.s.na 71 kevala(m) 64 kaivalya 17, 19, 21, 68 krama"sas 30 kriyaa 10, 58 k.saya 2 k.siira 57

G ga.na 22, 24 gamana 44 gu.na 11-12, 14, 16-17, 27, 36, 46, 60 gu.na-kart.rtva 20 gu.navat 60 gu.nya 14, 18 guru 13 guhya 69 graha.na 9

GH ghaata 7 ghora 38 ghraa.na 26

C ca 4, 6-9, 11-13, 15-20, 22, 24, 27-28, 30, 32, 37-38, 43-44, 46-48, 50- 51, 53-54, 62-63, 70-72 cakra 67 cak.sus 26 catur 50 catu.s.taya 30 car 60 carita 68 cala 13 citra 41 cid 31, 61, 62 cint 69 ced 1 cetana 11, 20, 55 cetanaavat 20

CH chaayaa 41

J ja 39 janana 12, 18 jaraa 55 jij~naasaa 1 j~na 2, 57 j~naana 23, 44, 64, 67, 69

T tattva 64 tatra 55 tathaa 11, 20-21, 30, 48, 57, 59 tad 1-2, 5-6, 8, 11, 14, 19-22, 24-25, 29-30, 32, 34-35, 37-39, 45-46, (52), 55, 60, 62-63, 65- 66, 70, 72 tadvat 41, 58 tantra 10, 70, 72 tan-maatra 24-25, 38 tamas 13, 48, 54 taamasa 23, 25 taamisra 48 tu 3, 5, 6, 30, 34, 46, 63 tu.s.ti 46-47, 49, 50 taijasa 25 tairyag-yona 53 traya 1, 29, 30, 33 trayoda"sa-vidha 32 tri 51 tri-kaala 33 tri-gu.na 11, 16, 17 tri-dhaa 39 tri-vidha 4, 5, 33, 35, 51 trai-gu.nya 14, 18 tvac 26

D dar"sana 21, 61 da"sa-dhaa 32-33 da"sa-vidha 48 daana 51 du.hkha 1, 51, 55 duura 7 d.r"s 59, 65 d.r.s.ta 1, 4-6, 30, 43, 61, 66 d.r.s.tavat 2 daiva 53 dra.s.t.rtva 19 dvaara 35 dvaarin 35 dvi-vidha 24, (52)

DH dharma 23, 43-44, 67 dharmin 11 dharmya 27 dhaa 32-33, 39, 47-48, 53, 70 dhaara.na 32 dhaarya 32 dh.rta 67

N na 1, 3, 8, 31, 41, 52, 61-62, 64, 66 na.tavat 42 nartakii 59 nava 50 nava-dhaa 47 naanaa 62 naanaatva 27 naanaa-vidha 60 nitya 10 nimitta 42, 57 niyata 39-40 niyama 12, 18 nir-aa"sraya 41 nir-upabhoga 40 nirdi.s.ta 30 nirv.rtti 52 niv.rt 39, 59 niv.rtta 65 niv.rtti 58 n.rtya 59 naimittika 42

P pa"ngu 21 pa~nca 22, 28-29, 34, 38, 47, 50 pa~ncaka 24 pa~nca-dhaa 53 Pa~nca-"sikha 70 pa~ncaa"sat 46 para 72 para-tantra 10 parama 69 param-paraa 71 paras-para 31, 36 paraa'rtha 56 paraa'rthatva 17 pari.naama 16, 27 parimaa.na 15 pari"se.sa 64 paro.ak.sa 6 pary-anta 40, 54, 56 pavitra 70 paa.ni 26 paada 26 paayuu 26 pit.r 39 pu.ms 11, 60 punar 37, 61 puru.sa 3, 17-19, 21, 36- 37, 55-59, 61, 63, 65, 69 puru.saa'rtha 31, 42 puurva 51 puurvaka 5, 30 puurv'otpanna 40 prakaa"s 36, 59 prakaa"sa 12, 32 prakaa"saka 13 prakaa"sya 32 prak.rti 3, 8, 22, 42, 45, 50, 56, 59, 61-63, 65 prati 63 prati-niyama 18 pratipad 31 prati-puru.sa 56 prati-prati 16 prati-vi.saya 5 pratiiti 6 pratyaya 46 pratyupabhoga 37 pradaa 70 pradiipa 36 pradiipavat 13 pradhaana 11, 21, 37, 57, 68 prabhuuta 39 pramaa.na 4 prameya 4 prayam 36 prayojana 66 pralaya 69 prav.rt (52) prav.rt 16, 24-25, 58 prav.rtti 12, 15, 17-18, 57 prasa"nga 42 prasava 11, 65 praak.rtika 43 praa.na 29 praap 55 praapta 68 praapti 51, 67 priiti 12 prek.sakavat 65

B bandh 62, 63 bandha 44 bahutva 18 bahu-dhaa 70 baahya 27, 33, 50 buddhi 23, 35-37, 49 buddhii'ndriya 26, 34 Brahman 54

BH bhaagya 50 bhaava 1, 8-9, 14, 17, 19, 40, 43, 52, 55 bhuu 20, 29, 34, 44-45, 47-48, 53, 61 bhuuta 22, 38, 56, 69 bhuutaa`di 25 bheda 15, 27, 46-48, 68 bhokt.r 17 bhautika 53 bhramavat 67

M mati 61, 71 madhya 54 manas 7, 27 mara.na 18, 55 mahat 22 mahad-aadi 3, 8, 40, 56 mahaa-moha 48 maat.r 39 maatra 24-25, 28, 38 maadhya-sthya 19 maanu.sya 53 mithuna 12 muc 62 muni 70 muu.dha 38 muula 3, 54 moha 48

Y yatra 69 yathaa 41, 57-59 yad 35, 37, 61, 72 yukta 2 yugapat 18, 30 yoga 42 yona 53

R ra"nga 59 rajas 13, 54 rasana 26 raaga 23, 45 raagya 45 raajasa 45 ruupa 8, 15, 23, 63, 65 r.si 69

L lak.sa.na 36 lak.sa.nya 29 laghu 13 laya 45 li"nga 5, 10, 20, 40-42, 52, 55 li"ngin 5 loka 58

V vacana 4, 5, 28 vatsa 57 vadha 49 vara.naka 13 va"sa 65, 67 vaac 26, 34 vaada 72 vaayu 29 vikalpa 53 vikaara 3 vik.rti 3 vighaata 45, 51 vij~naa 71 vij~naana 2 vidha (52) vidha 4, 5, 24, 32-33, 35, 48, 51-(52)-53, 60 vinaa 41, 52 viniv.rtta 65 viniv.rtti 55, 68 vipariita 2, 10, 11 viparyaya 14, 17-18, 44- 47, 49, 64 viparyasta 23 viparyaasa 19, 45 vibhaaga 15 vibhutva 42 vimarda 46 vimuc 63 vimok.sa 56-58 virahita 72 vi-raaga 23 vi-ruupa 8 vi-lak.sa.na 36 vivarjita 72 viv.rddhi 57 vivekin 11, 14 vi"saala 54 vi"si.s 37 vi"suddha 64 vi"suddhi 2 vi"se.sa 16, 27, 34, 36, 38-39, (41), 56 vi.saya 5, 11, 33-35, 50 vi.saada 12 vihara.na 28 v.rtti 12-13, 28-31 vai-kalya 47 vai-k.rta 25, 43 vai-raagya 45 vai"sva-ruupa 15 vai-.samya 46 vyakta 2, 10-11, 14, 16, 58 vyavadhaana 7 vyavasthaa 42 vyaapin 10

"S "sakta 9 "sakti 15, 46-47, 49 "sakya 9 "sabda 28, 34, 51 "sariira 67-68 "saanta 38 "sikhaa 70 "si.sya 71 "se.sa 34-35 "sruti 5 "sreyas 2 "srotra 26

.S .Sa.s.ti-tantra 72 .so.da"saka 3, 22

S sa.myoga 20-21, 66 sa.msaara 45 sa.ms.r 40, 62 sa.ms.r 62 sa.mskaara 67 sakta 40 sa-kriya 10 sa.mkalpaka 27 sa.mk.sipta 71 sa.mghaata 17 sat 9, 60, 66 sat-kaarya 9 sattva 13, 54 sapta 3, 63, 65 saptati 72 saptada"sa 49 samanvaya 15 samaakhyaata 69 samaanaa'bhihaara 7 samaasa 53 samudaya 16 sambhava 9 samya 46 samyak 67, 71 sa-ruupa 8 sarga 21, 24, 46, (52)- 53-54, 66 sarva 4, 9, 35, 37 salilavat 16 saha 39, 49 saa.msiddhika 43 saak.sitva 19 saattvika 23, 25 saadh 37 saa-dharmya 27 saa'nta.h-kara.na 35 saamaanya 11, 29 saamaanyatas d.r.s.ta 6 saamiipya 7 saamprata 33 saa'vayava 10 siddha 6, 14, 18-19 siddhatva 4 siddhaa'nta 71 siddhi 4, 46-47, 49, 51 su-kumaaratara 61 su-stha.h 65 su-h.rd 51 suuk.sma 37, 39-40 sauk.smya 7-8 stamba 54 stha 65 sthaa 41, 67 sthaa.nu 41 sthiti 69 sthya 19 sm.rta 38 sva 31 sva-bhaava 55 svaa'rtha 56 svaa-lak.sa.nya 29

H hi 2, 4 h.rd 51 hetu 1, 31 hetuka 31, 42 hetumat 10

Original from here: http://ru.philosophy.kiev.ua/library/asiatica/indica/authors/isvarakrishna/sankhyakarika.html