User:Iszmael/sandbox

Robert Frost's poem "Fire and Ice" and its selected translations into Polish with commentaries

Robert Frost
1. Life and Work

2. Poetry Foundation - Works

The Poem
 Robert Frost, Fire and Ice

read by the poet himself Some say the world will end in fire,

Some say in ice.

From what I've tasted of desire

I hold with those who favor fire.

But if it had to perish twice,

I think I know enough of hate

To say that for destruction ice

Is also great

And would suffice.

Translations
Ogień i lód

Mówią że zginie świat w płomieniach: Mówią też, że od lodu. Sądząc z łaknienia i pragnienia, Wnosiłbym raczej − że w płomieniach. Lecz jeśli mógłbym wnosić z głodu, Wiedząc, że dość nas przecież warczy, Rzekłbym, że świetna do niszczenia Jest również lodu Garść; że starczy.

translated by:Jerzy Sito

Ogień i lód

Jedni mówią że świat zniszczy ogień. Inni, że lód. Iż poznałem pożądania srogie Jestem z tymi, którzy mówią: ogień. Gdyby świat zaś dwakroć ginąć mógł, Myślę, że wiem o nienawiści Dość, by rzec: równie dobry lód Jest, aby niszczyć, I jest go w bród.

translated by: Ludmiła Marjańska

Ogień i lód

Jedni twierdzą że świat nasz zginie w morzu ognia. Inni - że pod pokrywą lodu. Temperatura żądzy nie jest zbyt łagodna − Wiem coś o tym, więc trzymam z prorokami ognia. Lecz gdyby świat miał zginąć z jakiegoś powodu Dwa razy - znam też na tyle nienawiść, Aby rzec, że zagłada za pomocą lodu Również nie może nam sprawić Zawodu

translated by: Stanisław Barańczak

Ogień i lód

Świat ogień strawi, mówią niektórzy, Inni, że lód. Widząc, jak żądza krew we mnie burzy, Wiem, że to ogień zagładę wróży. Lecz gdyby dwa razy świat ginąć miał, Nienawiść chyba znam na tyle, By przyznać: w dziele trawienia lód Nie pozostanie w tyle, I jest go w bród. translated by: Piotr Pieńkowski

Translators' Comments
Stanisław Barańczak

ROZPOZNANIE: „Pisanie wierszy bez rymów" - aby lekko sparafrazować sentencję Frosta cytowaną już w szkicu „Mały, lecz maksymalistyczny manifest translatologiczny..." - „to jak gra w tenisa bez siatki". Trzeba dodać, że siatka siatce nierówna. Dla gry nie jest obojętne to, w którym miejscu kortu siatka została umieszczona, czy jest odpowiednio napięta, czy jej oka nie są zbyt wielkie, czy zrobiona jest z odpowiedniego materiału, czy końce jej się nie strzępią i czy jest dostatecznie wyraźnie widoczna. Słynny i uderzająco pesymistyczny w swoich zapatrywaniach na przyszłość świata wier¬szyk Frosta „Fire and Ice" nie byłby tak słynny (bo nie zapadałby tak w pamięć) i nie robiłby takiego wrażenia, gdyby nie jego rymy. Mam na myśli nie tylko to, że w ogóle są, ale także to, jakie są i gdzie zostały umieszczone. Spójrzmy, co tu się w tej dziedzinie po kolei dzieje. Tytuł wprowadza dwa skrajnie przeciwstawne znaczeniowo słowa, „fire and ice", „ogień i lód". Dwie pierwsze linijki wyjawiają od razu, co ta para słów znaczy i po co jest potrzebna: to nie tylko symboliczny znak biegunowego przeciwieństwa jako takiego, albo metonimia opozycji gorąca i zimna, ale przede wszystkim zupełnie jed¬noznaczne odesłanie do dwu najczęstszych wyobrażeń końca świata (zarówno wizji bib¬lijnych, jak i np. współczesnych obaw przed zagładą nuklearną albo hipotez badaczy klimatu globu czy ekologów): „Niektórzy mówią, że świat skończy się w ogniu, I Niektórzy - że w lodzie" (tłumaczę celowo dosłownie, zatem niezgrabnie). Pierwsza linijka kończy się więc słowem „fire", druga - „ice". Linijka trzecia kończy się słowem „desire" („pożądanie"). I w tej samej chwili tłumacz odruchowo sięga do podręcznej apteczki po tabletki na ból głowy. Bo też istotnie: co z tym fantem zrobić? Z kontekstu wynika, że oba słowa, „fire" i „desire", są metaforycznie utożsamione: nie tylko składnia i logika wersów 3-4, ale i łączący wyrazy dobitny i pełny rym stawia między nimi znak równości. A przy tym rym ma jeszcze jedną funkcję: podkreśla, że te akurat wyrazy - a nie żadne inne, choćby nie wiem jak do nich semantycznie zbliżone - są konieczne, że wybrała je i osadziła w tych miejscach jakaś szczególnie silna motywacja. Dla tłumacza staje się jasne, że znalezienie rymu polskiego, który by spełniał wszystkie te funkcje analogicznie jak angielski, jest po prostu niemożliwe: dla słowa „ogień ", nawet użytego w innym przypadku deklinacyjnym czy liczbie, nie sposób znaleźć rymującego się (choćby niedokładnie) part¬nera, który by oznaczał (choćby z grubsza) „pożądanie" albo „żądzę". Rozwodnić „pożądanie" w „pragnienie" i zdecydować się na rym (strasznie banalny, ale zawsze rym) „pragnienie - płomienie"? Nie, wykluczone: chodzi przecież wyraźnie nie o konkretne płomienie, ale o ogólny „ogień" w sensie żywiołu (jeśli nawet „pożar", bo i tak można rozumieć angielskie słowo, to przecież pożar gigantyczny, wszechświatowy, a nie rozmieniony na drobne).

Znękany tłumacz zostawia na razie to miejsce w spokoju i rzuca przekrwionym okiem na następne linijki, aby się przekonać, jakie to jeszcze zasadzki i obieże go czekają. Zaraz pewnie „ice" też się dla symetrii zrymuje z jakimś słowem, oznaczającym diame¬tralne przeciwieństwo „desire" i też nie mającym w języku polskim synonimu, który by się rymował z „lodem"? Ale tutaj zasadzka Frosta polega na zaskoczeniu nas niespo¬dzianką. Antonimem „desire" okazuje się „hate" („nienawiść") - słowo, które z „ice" bynajmniej się nie rymuje. Rymuje się z „great", słowem, które w swoim kontekście ma oczywisty sens ironiczny (podmiot wiersza utrzymuje w tym miejscu, że „w dziele zniszczenia lód I też spisuje się świetnie "). Słowo „ice" natomiast rymuje się najpierw z „ twice" („dwukrotnie") w linijce dokładnie środkowej, wprowadzającej drugą część tego dwu-biegunowego rozumowania: „Ale gdyby świat miał zginąć dwukrotnie...". Następnie zaś „ice" rymuje się raz jeszcze, z „suffice", pojawiającym się w końcowej linijce „And would suffice", która znaczyłaby, powiedzmy: „I byłoby go dosyć" albo „Iw zupełności go wystarczy" - zdanie w swoim praktycznym zatroskaniu (o to, czy aby lodu wystarczy na zamrożenie świata na amen) też najwyraźniej ironiczne.

Nie mamy więc tu do czynienia z prostym logicznym czworobokiem, w którym dwoma równoległymi bokami byłyby związki przeciwstawności znaczeniowej pomiędzy „fire" i „ice" oraz „desire" i „hate", a dwoma bokami do nich prostopadłymi - związki utożsamienia rymowego. Istnieje bowiem tylko jeden taki prostopadły bok, „fire = desire ":

Pomiędzy „ice" a „hate" nie ma bezpośredniej tożsamości biorącej się ze złączenia rymem (choć jest, oczywiście, tożsamość metaforycznie zrównanych cech i funkcji: „nie-nawiść" jak lód dokonuje dzieła „zniszczenia" swoim mrożącym chłodem). Tożsamość rymowa łączy je jednak - w wysoce wyrafinowany sposób - pośrednio czy per procura: „ice" rymuje się z „twice" i „suffice", „hate" rymuje się z „great", a wszystkie te trzy słowa, „twice", „suffice" i „great" (to ostatnie tym razem w dosłownym sensie, „wielki") łączy wspólny mianownik znaczeniowy, jakim jest pojęcie OBFITOŚCI „Dwakroć" do-konująca się zagłada świata to oczywiście większe, obfitsze zniszczenie niż zwyczajna zagłada pojedyncza; ale też w takim wypadku - prorokuje pesymistycznie wiersz, a jego pesymizm, powtórzmy, nie przekonywałby tak i nie zapadał w pamięć, gdyby nie geometryczno-bilansowa logika jego rymów - lodu też „wystarczy", też będzie go w dosta¬tecznej obfitości, podobnie jak zasób lodowatej nienawiści jest w nas zawsze obfitszy niż zasób najbardziej nawet ognistego pożądania.

ZADANIE: Ten z pozoru prościutki i przejrzysty wiersz okazuje się więc klasycznym przykładem zmory tłumacza: jednym z tych utworów, które pojawiają się jakby tylko po to, aby stanowić naoczny dowód niemożności osiągnięcia pełnego sukcesu przy tłu-maczeniu poezji. Pomijając już wszelkie inne cechy struktury „Fire and Ice", podsumujmy choćby tylko to, czego się dotąd dowiedzieliśmy na temat cechy w tym wierszu dominującej, czyli rymu: układ i kolejność rymów są odbiciem logiki wiersza, a więc nie można ich zmienić; wszystkie poszczególne słowa w pozycjach rymowych są tu znaczeniowo ważne, a więc nie można ich zmienić; jeśli nawet, rezygnując z ambicji osiąg-nięcia niemożliwej stuprocentowej wierności, zgodzimy się, że ostatecznie niektóre drugorzędne słowa („twice", „great", „suffice") można zastąpić bliskoznacznymi ekwiwalentami lub przenieść do wewnątrz linijki, to absolutnie nie wolno zastępować zbliżonymi równoważnikami ani ruszać z pozycji rymowych „ognia" i „lodu", dobrze byłoby zachować w tej pozycji również przynajmniej „nienawiść" (bądź co bądź, jest to centralne słowo i właściwy temat wiersza), a przy tym wszystkim niedopuszczalne byłoby jakiekolwiek osłabienie żelaznej logiki utworu, zatarcie przejrzystości jego konstrukcji albo zagubienie końcowego ironicznego efektu gospodarskiej troski o to, czy aby starczy lodu i czy ostateczna zagłada globu się uda... Program minimum ? Obniżenie poprzeczki? Ale przecież nawet tych elementarnych wymagań nie spełniają istniejące już polskie prze¬kłady tego wiersza: (Sito + Mariańska)

Tłumacz nr 1 (Sito), nie radząc sobie z rymami zupełnie, w dzikiej pogoni za nimi traci orientację w podstawowych sensach wiersza i rujnuje jego logikę; tłumacz nr 2 (Mariańska) radzi sobie o dwie klasy lepiej, ale i w tym wypadku jeden niefortunny rym jest jak wyciągnięcie karty, po którym cały karciany domek się wali: wprowadzając dla rymu słowo „mógł" zamiast „miał" albo „musiał", przekład czyni z mówiącego - kogoś, kto wyczekuje dwukrotnej zagłady świata z nadzieją czy utęsknieniem! Nie, tak daleko katastrofizm Frosta nie sięga. Jeśli nie da się ocalić wszystkich sensów oryginału - to przynajmniej starajmy się żadnego nie przeinaczyć...

Study questions

 * 1) Czy zgadzasz się z opinią Stanisława Barańczaka wyrażoną we fragmencie cytowanym powyżej, że "układ i kolejność rymów są  odbiciem logiki wiersza, a więc nie można ich zmienić"? Jeśli tak, to uzasadnij, co w tym kontekście traci wiersz Frosta w tłumaczeniu Pieńkowskiego.
 * 2) Przyjmij, że dominantą semantyczną wiersza jest raczej ironia niż układ rymów. W którym przekładzie znajduje ona najlepsze odzwierciedlenie?

Quiz
{ Tłumaczenie Barańczaka jest { średnie }.
 * type="{}"}

{ Tłumaczenie Mariańskiej jest { niezłe }.
 * type="{}"}

{ Tłumaczenie Pieńkowskiego jest { miłe } i { ładne }
 * type="{}"}

{ Tłumaczenie Sity jest { brzydkie }
 * type="{}"}